Shtëpia e kukullave – Lara Vapnyar

0

Kur isha e vogël, kisha një familje me njerëz-kukulla. Ata jetonin në një kuti këpucësh me ngjyrë të kuqe, e lyer enkas për t’u dukur si një shtëpi, me një çati në kafe të errët dhe kanata të verdha. Brenda, shtëpia kishte disa mobilie lodra prej plastike, por edhe mjete të ndryshme shtëpiake; një televizor sa një kuti shkrepëse, një pasqyrë të krijuar nga një copë teneqe dhe një tapet të trashë, i prerë fshehtazi nga pulovra ime e vjetër. Kisha gjithashtu disa kafshë ferme po prej plastike: një lopë, një derrkuc, një dhi dhe një pulë shumë të madhe, më të madhe se lopa, të cilat jetonin jashtë kutisë së këpucëve.
Familja vetë përbëhej nga individët e mëposhtëm:
Një kukull e vogël dhe e bukur, e bërë prej plastike të butë, me flokë dhe rroba të pikturuara mbi trup, në lodrat e mia, më përfaqësonte mua.
Një kukulle disi femërore , lakuriqe dhe pa flokë, me plastikë të fortë dhe të shkëlqyer, i kisha caktuar rolin e mamasë. Asaj i kisha bërë një tunikë të stilit grek me një shami dore të vjetër dhe i kisha ngjitur në kokë cullufe nga flokët e mia.
Dy kukulla bebe të vogla me gjini të papërcaktuar, të prodhuara me plastikë të fortë, ishin mbështjellë me batanije nga i njëjti material plastik.
Dhe një iriqi me trup njeriu, veshur me një fustan të gjatë dhe me përparëse, me kaçurrela të dendura dhe të mbuluara me shami koke, i kisha caktuar rolin e gjyshes.
Ajo çka i mungonte familjes time ishte një baba, por një baba-kukull ishte diçka me të vërtetë e rrallë. Askush nga ata që njihja nuk kishte një baba-kukull. Shumica e fëmijëve që njihja nuk kishin as baballarë. Unë nuk kisha baba; i imi vdiq kur isha dy vjeçe. Familja ime përbëhej nga nëna ime, gjyshja dhe unë. Kjo ishte më se normale. Baballarët kishin prirje të vdisnin ose të përfundonin në pusin e alkoolizmit, apo thjesht “merrnin rrugët”. Fqinji ynë i derës përballë “mori rrugët” një natë të bukur drejt Veriut të Largët. Ai e shpalli vendimin e tij duke ulëritur në shkallët e pallatit: “Më ka ardhur në majë të hundës me të gjithë ju!”
“Dhe do marrësh rrugët si pa të keq, ë? Epo, vafsh prapa diellit!” – i ulëriti mbas e shoqja. Por vajza e tij tre vjeçe qau me javë të tëra. Ngashërimet e saj mund t’i dëgjoja përmes mureve të hollë të apartamentit tonë.
Të ishe pa baba ishte diçka kaq e zakontë, sa u kishte rënë në sy edhe autoriteteve sovjetike. Autoritetet sovjetike ishin të famshëm për kujdesin që tregonin ndaj qytetarëve të tyre, ndaj sa herë që diçka mungonte, ata bënin të pamundurën që kjo mungesë të binte sa më pak në sy. Mamasë sime, e cila shkruante tekste shkollore, i ndalohej rreptësisht të përmendte sendet që mungonin. Kur bënte ushtrime matematike, për shembull, ajo nuk mund të përmendte bananet, sepse në pjesën më të madhe të Rusisë qe e pamundur të gjeje banane. Asaj i lejohej të përdorte mollët, por jo bananet. Mishin e pulës, por jo atë të kaut. Nënat, por jo baballarët. Asaj i lejohej të shkruante: “Një nënë u dha tre fëmijëve të saj gjashtë mollë dhe u kërkoi atyre t’i ndanin frutat në mënyrë të barabartë mes tyre,” por e kishte të ndaluar të shkruante për një baba që u kërkonte fëmijëve të tij të bënin të njëjtën gjë me bananet. Ajo ma tregoi këtë kur isha ende e vogël dhe unë nuk e besova. Rrëmova mes teksteve të mia të vjetra që të vërtetoja se e kishte gabim, por nuk munda të gjej as edhe një shembull të vetëm ku të përmendej fjala “baba”, “mish kau” ose “banane”.

Ndaj, përfytyroni habinë dhe lumturinë time, kur papritur mora si dhuratë një baba-kukull. Ma kishte blerë daja gjatë një udhëtimi pune në Bullgari. Ishte një kukull e bukur, me përmasat e duhura, pak më i shkurtër se mamaja dhe gjyshja, por më i gjatë se fëmija. Kishte një trup të fortë dhe një fytyrë të bërë me plastikë të butë dhe elastike, me tipare mashkullore bojëkafe. Sy kafe, buzë kafe, flegra kafe. Flokë bojëkafe të bëra me një material shumë të ngjashëm me flokët e vërtetë. Dhe një buzëqeshje bojëkafe të përhershme. Dukej se e kishin veshur me një kostum kombëtar tradicional bullgar, me kapele dhe çizme shajaku, poture pambuku me rrudha, këmishë të qëndisur dhe rrip lëkure. Ishte tamam si babai ideal që kisha përfytyruar gjithmonë.
Babai-kukull kishte vetëm një cen – një këmbë të keqe. Këmba e tij e majtë nuk qëndronte kurrë në vend. Shpeshherë shkëputej nga trupi dhe varej brenda potureve. Por unë e doja aq shumë kukullën sa nuk e konsideroja këtë si një cen, derisa Tanja ma vuri në dukje.
Tanja dhe unë ishim bërë shoqe dhjetë muaj përpara se të vinte babai-kukull. Ishte shtator, java e parë e shkollës dhe Tanja bëri goxha shamatë gjatë të përvitshmes “Çaj me Prindërit”. Ishim mbledhur tufë të gjithë në klasat tona të vogla, bashkë me prindërit që kërruseshin si pikëpyetje brenda bankave për fëmijë. Mensa e shkollës shërbente çajin, por prindërve u kërkohej të sillnin pasta dhe ëmbëlsira, si edhe pjata dhe filxhanë për veten dhe fëmijën e tyre. Mesa dukej, mamaja e Tanjës kishte sjellë filxhanin e gabuar. “Unë desha filxhanin blu!” – kishte ulëritur Tanja. “Atë blunë me buzë të praruara! Blunë! Vetëm blunë!” Zëri i saj qe kaq i fortë, sa unë ia kisha ngulur sytë filxhanit tim, me shpresë se do të thyhej, njësoj siç thyhen sendet në filma kur dikush e ngre zërin në atë mënyrë. Por pastaj e kuptova se ishte shumë herë më interesante po të shikoje Tanjën. Ajo kishte një lëkurë të bardhë, me quka të zbehta. Ishte skuqur në fytyrë si domate, por qukat nuk i kishin ndryshuar ngjyrë. Nuk kisha parë kurrë diçka të tillë. Ajo mbylli sytë dhe shtrëngoi grushtet e vegjël. Pashë se si i kërceu damari mbi tëmth, me një ngjyrë blu të fortë dhe të trashë. Klasën e mbuloi heshtja. Mësuesja jonë ishte shumë e re, sapo kishte dalë nga kolegji dhe nuk kishte kurrfarë ideje si të vepronte. Por nëna e Tanjës vetëm sa u çua në këmbë, buzëqeshi dhe tha se do të shkonte në shtëpi të merrte filxhanin blu. Ajo ishte një grua e gjatë, me shpatulla të gjera, të rëna dhe kishte të njëjtat quka si të së bijës. Madje edhe flokët e saj kishin të njëjtën ngjyre si të Tanjës, vetëm se të sajat ajo i kishte mbledhur bisht nga pas, ndërsa t Tanja i kishte të thurura në një gërshet të trashë. Shamata e Tanjës u fashit sapo e ëma doli nga klasa. Ajo hapi sytë, u ul në bankë dhe lëkura e saj rifitoi menjëherë bardhësinë normale në rozë të zbehtë. Mësuesja e pyeti nëse ndihej më mirë dhe ajo pohoi me kokë. Të tjerët filluan përsëri nga bisedat, të rrufisnin çaj dhe të mbllaçitnin pastat, sikur shamata të mos kishte ndodhur kurrë. Por unë nuk i shqisja dot sytë nga Tanja. Ajo e vuri re vështrimin tim admirues dhe më buzëqeshi me ngrohtësi, por me shprehjen e një të rrituri në fytyrë.
“A nuk të vjen të pëlcasësh kur të duhet ta pish çajin me filxhanin e gabuar?” -më pyeti. Unë pohova me kokë plot respekt, sikur ta kuptoja shumë mirë hallin që i kishte rënë mbi kurriz. Por ajo çka admiroja te ajo ishte guximi i saj. Unë s’do të kisha guxuar kurrë të bëja një shamatë të tillë. Dhe ime më nuk do të kishte reaguar kurrë me aq qetësi. Vetëm pak ditë më parë kisha ngrënë një të fortë brinjëve vetëm se isha zvarritur mbi dysheme dhe kisha mjaullitur, kur ajo po fliste në telefon. Por nuk i mbaja mëri. Kisha provuar të mjaullitja edhe te receptori, megjithëse e dija fare mirë se po fliste me shefin e saj.
Pas çajit, Tanja dhe unë e bëmë bashkë rrugën për në shtëpi. Jetonim në të njëjtën ndërtesë, e cila ndodhej vetëm pak minuta larg nga shkolla. Ishte nëntë kate e lartë dhe jashtëzakonisht e gjatë. Ngjante me një qiellgërvishtës që kishte rënë mbi brinjë. Gjithsej ishin dymbëdhjetë hyrje. Unë jetoja te Nr. 2, Tanja te Nr. 9. Në anën tjetër të rrugës, përballë ndërtesës tonë, ndodhej një parcelë mollësh e lënë pas dore. Shpeshherë ndalonim aty rrugës për në shtëpi. I ngjiteshim ndonjë peme dhe uleshim majë degëve duke kolovitur këmbët e duke folur për shkollën, për filmat vizatimorë të preferuar dhe për kukullat tona. Por unë nuk mund të qëndroja më shume se një çerek ore, sepse gjyshja më priste në shtëpi.
Njëherë, iu ankova Tanjës se sa barrë e kisha gjyshen. Tanja tha se gjyshja e saj kishte vdekur. “Vdiq një vit më parë. Nuk i bënin më punë mushkëritë. Dhe merrte frymë kështu.” Tanja e imitoi ne mënyrë të përsosur frymëmarrjen e një të asfiksuari.
“Gjyshi im vdiq nga damllaja, – i thashë unë. – U paralizua nga koka te këmbët. As në banjë nuk shkonte dot vetë. Infermierja duhej t’i fuste dorën pas që t’i nxirrte kakën.”
“Edhe motra e gjyshes time vdiq nga damllaja, – tha Tanja. -Ra në koma. Më duket se nuk e bënte dot fare kakën.”
“Po babi yt si vdiq?” – e pyeta unë.
E dija që Tanja nuk kishte baba, por nuk e di pse më qe ngulitur që ai kishte vdekur njësoj si edhe i imi.
“Babi im nuk ka vdekur!” – ulëriti Tanja dhe u bë spec në fytyre, njësoj si te “Çaj me Prindërit”. -Ai është larg në një udhëtim pune! Në Amerikë. Dhe e merr malli për mua çdo ditë!”
Ngela aq e shtangur nga ndryshimi i humorit të saj, sa nuk isha në gjendje të kuptoja atë që po thoshte. Thjesht qëndrova e ngrirë duke e parë. Ajo e ngriti çantën e shkollës në ajër sikur të donte të ma ngjishte nga koka, por ndryshoi mendje dhe u largua me vrap drejt hyrjes së saj. Unë u nisa në shtëpi duke qarë. Qava disa herë atë ditë. Gjyshja dhe mami më pyesnin vazhdimisht se çfarë problemi kisha, por unë nuk bëja zë. As vetë nuk e dija pse-në. Ndoshta ajo që ndjeja ishte turp, jo vetëm sepse kisha menduar gabim për babanë e Tanjës, por ndoshta dhe nga ideja e rëndë dhe pështjelluese se isha përjashtuar nga grupi elitar i fëmijëve me baballarë.
Ditën tjetër, në shkollë, Tanjës iu përpoqa t’i shmangesha. U sforcova shumë të mos i hidhja sytë nga banka e saj gjatë mësimit; nuk i fola gjatë pushimit të madh dhe prita në shkollë derisa të gjithë kishin ikur në shtëpi. Por pa rezultat. Kur më në fund dola jashtë, Tanja po më priste në verandën e shkollës. Doja të bëja sikur nuk e kisha vënë re praninë e saj, por pastaj vendosa se kështu do të tregohesha budallaqe. Në shtëpi u kthyem bashkë.
Pas këtij incidenti, nuk folëm më kurrë për familjet tona, por vazhduam të flisnim për kukullat. Unë mburresha gjithmonë se sa shumë kafshë kishin kukullat e mia. “Një lopë, një derrkuc, një pulë shumë të madhe!” Dhe Tanja do të përgjigjej me një buzëqeshje superiore: “Kukullat e mia jetojnë në një qytet. Aty nuk ka vend për kafshët e fermës. Ato quhen Zigrida, Amaranta dhe Arabela. Amaranta dhe Arabela janë shkencëtare, kurse Zigrida është aktore.”
Një ditë Tanja më ftoi në shtëpinë e saj. Unë ngurrova. Ajo e kishte varur çelësin në qafë me një kordon blu. Shumë fëmijë në klasën time i mbanin çelësat e apartamenteve të tyre të varur në qafë. Mendohej që ata të shkonin vetë në shtëpi, të ngrohnin darkën dhe të prisnin nënat e tyre të ktheheshin nga puna. Ata dinin si ta ndiznin sobën; nuk kishin frikë se mos shkrepësja digjej tepër shpejt dhe u përcëllonte gishtat. Ata dinin si ta hidhnin supën nga kusia në pjatë pa spërkatur të gjithë dyshemenë. Unë nuk e përfytyroja dot veten të bëhesha ndonjëherë aq e zonja. Kisha gjithmonë gjyshen që më priste në shtëpi. Ajo më priste në dritare dhe sapo më shihte në rrugë, vinte darkën në sobë dhe nxitonte të më hapte derën. Nuk kisha nevojë as t’i bija ziles e jo me të hapja derën me çelës. Kisha frikë se po të shkoja në apartamentin e Tanjës, në një mënyrë apo tjetrën do të dilte në shesh paaftësia ime. Por nëse nuk shkoja, do e tregoja edhe më keq paaftësinë time.
Shkova. Tanja e hapi derën me shkathtësi të admirueshme. I thashë se më duhej t’i telefonoja gjyshes. Tanja më tregoi me gisht telefonin, i cili ndodhej mbi një komo të vogël pranë varëses së rrobave. I telefonova gjyshesh dhe i thura një gënjeshtër të komplikuar për një mësim gjimnastike pas shkollës. Shpresoja që historia e gjimnastikës t’i bënte përshtypje gjyshes, e cila më thoshte gjithmonë se po të mos merresha me gjimnastikë, atëherë do të bëhesha gungaçe. Gënjeshtra vajti mbarë dhe unë u ktheva te Tanja, duke pritur që ajo të frymëzohej nga sajesa ime. Por u ndesha vetëm me një shprehje të ftohtë dhe tallëse në fytyrën e saj.
Apartamenti i saj ishte më i vogël se i yni. Vetëm një dhomë; ne kishim tre. Televizori ishte më i vogël, mobiliet më të ngrëna dhe pjatat në rafte nuk shkëlqenin ashtu si tonat.
“Do pak nga darka ime?” – më pyeti Tanja.
Përfytyrova sikur më kërkonte të ndizja një shkrepëse apo të ndaja supën dhe tunda kokën për të thënë jo.
“Mirë, – tha ajo. – As unë nuk kam uri. Do t’i shohësh kukullat e mia?”
Doja. Doja shumë.
Edhe kukullat e Tanjës jetonin në një kuti këpucësh. Vetëm se kutia e këpucëve të saj ishte e bardhë dhe qëndronte në qoshkun e një portmantoje. “Është një qiellgërvishtës – më shpjegoi ajo. -Si ata që kanë në Amerikë.” Kukullat nuk kishin shumë mobilie, por kishin një avion të vogël plastik që pushonte në një raft pranë kutisë. Një shkallë e vogël të çonte nga “apartamenti” i tyre te aeroplani.
“U duhet kur kanë udhëtime pune. Ose, nëse në ndërtesë bie zjarri, ato mund t’i hipin avionit dhe të fluturojnë tutje.”
“Po tani ku janë?” – epyeta unë.
“Arabela është jashtë me punë, por mund të të tregoj Amarantën me Zigridën.”
Amaranta qe shtrirë në vaskë. Ngjante shumë me mamanë-kukull që kisha unë, por më e madhe dhe me më shumë flokë. Zigrida ishte ende në shtrat. Kokën e kishte mbështetur mbi një jastëk të vogël dhe trupin e kishte të mbuluar me një shami dore. Ishte një bionde e vogël, e bërë prej druri të punuar. Ajo ishte e bukur, elegante dhe e çuditshme, ashtu siç kukullat e mia nuk do të ishin kurrë.
“Është shumë e bukur,” –i thashë unë.
“Por edhe shumë e talentuar,” – shtoi Tanja.
Tek po mbathja këpucët për të shkuar në shtëpi, dallova edhe një kukull tjetër të vogël, të strukur pas raftit të këpucëve. Kjo ishte prej plastike. Krahun e kishte të thyer dhe fytyrën të shtypur. Dola në përfundimin se kjo duhej të ishte Arabela.
Radhës tjetër shkuam në shtëpinë time.
Gjyshja na dha supë elbi dhe pulë me pure patatesh. Isha pak e shqetësuar se mos Tanjës nuk i pëlqente ushqimi ynë dhe niste ndonjë shamatë a diçka të ngjashme. Por ajo hëngri shpejt dhe me qejf, tha “faleminderit” dhe pasi kishte mbaruar, e çoi pjatën e saj në lavaman. Gjyshes time i bëri shumë përshtypje Tanja.
Pas darkës e çova Tanjën te dhoma ime. Ajo e përfshiu të gjithë dhomën me një vështrim pyetës, sikur po e inspektonte.
“Domethënë ti paske dhomën tënde?” – më pyeti.
Unë pohova me kokë. Papritur më bëri përshtypje fakti që kisha dhomën time.
“Paske edhe ballkon?”
“Po,” -iu përgjigja unë.
Ajo u drejtua për te sixhadeja që varej në mur, mbi krevatin tim dhe i preku thekët me gishta.
“Paske sixhade dhe gjithçka tjetër,” – vazhdoi ajo.
Pohova përsëri dhe fillova të luaja edhe unë me thekët.
“Je e pasur, apo jo?”
Mblodha supet. Sinqerisht që nuk e dija në ishim të pasur apo jo.
U duk se Tanjës i pëlqyen kukullat e mia. I nxori nga kutia një nga një dhe tundi kokën si për t’i miratuar. Madje, gjyshes-kukull i buzëqeshi. “Një iriq! Zgjidhje e zgjuar,” -tha. E përkëdheli derrkucin dhe ledhatoi kurrizin e lopës. “Pra, këta janë fermerë, apo jo? Jetojnë në fshat?” -më pyeti ajo.
Unë nuk e kisha vrarë kurrë mendjen për këtë gjë. Ata kishin një stallë dhe gjithë ato kafshë, ndaj mund të thuhej se ishin fermerë dhe jetonin në fshat.
“Dëgjo,- tha Tanja. -Le t’u bëjmë një banjë kafshëve të tua.”
Por në atë moment hyri në dhomë gjyshja dhe tha se kishte ardhur koha që Tanja të shkonte në shtëpi dhe unë të bëja detyrat e shtëpisë.
“E sheh këtë çelësin? -foli Tanja, duke më treguar çelësin që mbante varur në qafë. – Unë mund të shkoj dhe të vij kur të dua. Por ti, ti paske mbetur me gjyshen tënde. Ti mund të jesh e pasur, por unë kam lirinë time.”
Edhe në atë kohë, kur isha vetëm shtatë vjeçe, më irritoi patosi i fjalëve të saj, por ndihesha më shumë e kënaqur sesa e zemëruar. Pasi ajo iku dhe unë vështrova dhomën, derën e ballkonit, sixhaden në mur, mobiliet e këndshme dhe kutinë e këpucëve plot me fermerë punëtorë. Nuk kisha çelës, por ç’rëndësi kishte kjo? Besoj se liria nuk më bënte dhe aq përshtypje.
Identiteti im i sapofituar u thërrmua po aq shpejtë sa u kthye nëna në shtëpi. E pyeta nëse ishim të pasur. Ajo qeshi dy minuta plot, pastaj u përkul dhe tregoi me gisht këpucët e saj. “I shikon këpucët e mia,-më tha. –Mos vallë të duken si këpucët e ndonjë të pasuri?” Këpucët ishin të ngrëna, e kishin humbur ngjyrën dhe plot me njolla bojëkafe.
Më vonë atë natë, teksa po shkoja në banjë, dëgjova mamin dhe gjyshen që po bisedonin për Tanjën.
“Ç’mendon për atë vajzë?” – e pyeti mamaja.
“Nuk e di.”
“Me sa duket, ajo i tha Katjes se ne jemi të pasur.”
“Të pasur?”
Tani ishte radha e gjyshes të qeshte.
Pastaj, ajo shfryu hundët dhe tha: “Dukej vajzë e sjellshme.”
“E sjellshme! Do të doja ta shikoje si e trajton të ëmën.” Dhe nëna i tregoi gjyshes për shamatën në festën e “Çajit me Prindërit”. Pas kësaj, ajo nisi të pëshpëriste. Nuk mund të dëgjoja më asgjë. Fatmirësisht për mua, edhe gjyshja, e cila ishte gjysmë e shurdhët, nuk mund të dëgjonte. Mamasë iu desh të ngrinte përsëri volumin e zërit. Ajo tha se kishte dëgjuar fjalë që babai i Tanjës kishte dezertuar.
Dëgjova gulçimën e shtangur të gjyshes.
“Tezja e Svetës tha se ai kishte qenë me punë në Amerikë dhe kishte qëndruar aty. Ashtu thjesht. Shkoi te autoritetet aty dhe u kërkoi t’i jepnin statusin e refugjatit a diçka të tillë. Nuk e përfytyroj dot si nuk iu bë zemra gur për të shoqen dhe të bijën. Tezja e Svetës tha se mamanë e Tanjës e kishin marrë në pyetje. Jam e bindur se ajo nuk kishte asnjë ide për planet e tij.”
“Sigurisht që nuk mund të kishte!” – tha gjyshja.
“E megjithatë, e pushuan nga puna.”
“Oh, e shkreta grua.”
Pas kësaj ato filluan të bisedonin për frigoriferin që rridhte dhe nëse kishte ardhur koha të thërrisnin dikë për ta rregulluar. Më erdhi keq për Tanjën, por ndjeva edhe një ngacmim kënaqësie brenda meje. Babai im mund të kishte vdekur, por të paktën nuk e kishte bërë qëllimisht.
Në janar, Tanja propozoi që të krijonim një vend për kukullat tona. E quajtëm Katania – një kombinim i emrave tanë, Katja dhe Tanja – dhe vendosëm se do të kishte vetëm dy vende të banuara: një fshat me emrin Katjushki dhe një qytet i quajtur Qyteti-T. Hapi tjetër ishte bërja e një harte.
Morëm katër fletë të mëdha, i ngjitëm bashkë dhe filluam të vizatonim. Rrugën nga Katjushki për në Qytetin-T e lyem me kafen e zakonshme të rrugëve. Ajo gjarpëronte mes të gjelbrës së pemëve dhe arrinte pothuajse deri te oqeani, por aty merrte një kthesë në formë U-je dhe kthehej deri te një urë përmbi lumë. Për të vizatuar lumin, premë një shirit letre nga mbështjellësja prej alumini e çokollatës dhe e ngjitëm mbi hartë. Ura ishte një shirit i thjeshtë prej letre gri, të cilin e ngjitëm mbi lumë. Ura nuk na e mbushi syrin, sepse zamka e verdhë që përdorëm dilte nga poshtë urës dhe derdhej andej këndej mbi lumë.
‘E di çfarë më kujton kjo?” – më tha Tanja, duke treguar me gisht njollat e zamkës.
“Qurrat!” –tha ajo dhe unë qesha sepse pikërisht atë po mendoja edhe vetë.
Kaluam muaj të tërë mbi atë hartë, duke vizatuar e rivizatuar konturet, duke forcuar ose zbehur ngjyrat, derisa duart tona morën një shkëlqim të errët nga boja e përdorur. U argëtuam shumë dhe ndjeva keqardhje kur filloi sezoni i pushimeve verore, sepse e dija që Tanja do të shkonte në fshat të rrinte me gjyshin e saj.
Vera ime nuk pati asgjë për t’u shënuar, sepse nuk pranova të shkoja në kamp. “Por s’kushton asgjë!” u ankua mamaja. “E paguan puna ime!” Por unë e kisha vendosur. Në fund të qershorit, ajo mori një javë leje për të shkuar bashkë me mua në Leningrad, por mua më zuri temperatura në tren dhe nuk e shijova udhëtimin. Fundjavët e nxehta të korrikut, mamaja dhe unë do të merrnim trenin e mëngjesit për në fshat, do të përshkonim një copë rrugë të pashtruar mes drurëve, derisa do të mbërrinim buzë një liqeni të vogël. Aty notonim, konsumonim vezët e ziera dhe djathin që kishim marrë me vete mbi një kodër të gjelbëruar dhe që kundërmonte si kashtë e sapo prerë. Gjithmonë qëndronim më gjatë nga sa kishim planifikuar dhe çdo herë na duhej të vraponim për të kapur trenin e fundit për në Moskë.
Gjatë ditëve të javës, qëndroja më së shumti duke ardhur rrotull apartamentit si furrë dhe duke u ankuar pafund për kohën e çuar dëm. Një ditë më hipi frymëzimi, mora katër vizore druri, i bëra copa-copa dhe i ngjita përsëri bashkë në formën e një koteci pulash. Pula ime gjigante mezi zuri vend brenda. Me përjashtim të këtij rasti, nuk ua vara shumë kukullave të mia.
Por pastaj daja u kthye nga Bullgaria dhe më solli babanë-kukull.
Nuk besoj të kem dashuruar një lodër tjetër aq shumë. Javën e parë e kalova duke luajtur me të nga mëngjesi në darkë. Kur vura re këmbën e tij të keqe, u përpoqa ta rregulloja me letër ngjitëse, por kur kjo nuk funksionoi, vendosa se ceni e bënte kukullën më të përsosur. Më të veçantë. E ushqeja dhe e vishja (këpucët mund t’i hiqeshin) dhe i shtyja pjesëtarët e tjerë të familjes të përkujdeseshin për të.
“Si e ke këmbën sot, shpirt? Më mirë? Jo? As edhe një përmirësim? Ulu dhe pusho, i dashur.”
Dhe ai u dhuronte të gjithëve atë buzëqeshjen rrezatuese bojëkafe.
Me pëlqente ta ulja në divan, përkrah fëmijës-kukull, derrkucit ose dhisë, që të shikonin televizorin prej kutie shkrepësesh. Kalonim orë të tëra në këtë mënyrë, ndërkohë që bebet flinin, gjyshja gatuante në kuzhinë dhe mamaja punonte ose krihte flokët në banjë. “Kjo po që është një shëmbëllim i vërtetë i lumturisë!” -thoshte mami dhe mua s’më ngjiste fare sarkazma e saj.
Mezi po prisja sa t’i tregoja Tanjës kukullën time të re. I numërova ditët deri më 22 gusht, datën kur ajo duhej të kthehej nga fshati.
Por Tanja nuk erdhi më datën 22. As më datën 23. I telefonova një milionë herë, madje erdha rrotull poshtë dritares së saj, me shpresë se do të shfaqej në dritare nga çasti në çast. Ajo më telefonoi më 25 gusht dhe tha se kishte stomakun të sëmurë. U tregova e gatshme ta vizitoja, por Tanja tha se do të vinte për vizitë të nesërmen. I ra ziles në nëntë të mëngjesit, kur ne po mbaronim mëngjesin. U ngrita vërtik nga karrigia, aq sa godita pjatën time, duke ndotur mbulesën me të verdhën e vezës.
Tanja ishte zgjatur dy gishta gjatë verës. Tani ishte më e gjatë se unë. Kishte rënë në peshë dhe kishte marrë një ngjyrë çokollatë të shëndetshme. Lëkurën e kishte një ngjyrë më të erret se flokët. Gjyshja e ftoi të hante mëngjes me ne, por ajo tha se sapo kishte ngrënë. Atëherë gjyshja kërkoi që unë të kthehesha në tavoline dhe të mbaroja vaktin. Sigurisht që refuzova, nuk mund të duroja dot më.
E kapa Tanjën për krahu dhe e tërhoqa gati zvarrë drejt dhomës time. “Shiko, shiko çfarë kam unë,”- e pothuajse këndoja. E gjithë familja e kukullave qe mbledhur në dhomën e ndenjjes. Mami dhe gjyshja qenë ulur pranë tavolinës. Binjakët qenë shtrirë mbi dysheme, sepse nuk kishte vend tjetër për ta.
Në fillim, Tanja nuk e vuri re babanë. Mendoi se ngazëllimi im kishte për burim kotecin e pulës. Koteci i pëlqeu. “Bukur,” -më tha.
“Jo,- u hodha unë, duke treguar me gisht babanë-kukull. -Shiko. Shiko çfarë kam. Është babai i tyre.”
Dhe Tanja e pa. U duk sikur çdo qelizë e trupit të saj u ngurtësua, pastaj zgjati duart drejt kutisë. Në lëvizjet e saj kishte një lloj tensioni që më alarmoi. E ngriti babanë-kukull me kujdes, ngadalë dhe e afroi afër fytyrës. Për një moment, pata frikë se do ta hante. Por ajo vetëm sa e këqyri me sy, i preku flokët, i ledhatoi kapelën prej shajaku dhe u mori erë këpucëve prej lëkure.
“Qenka një djalë-kukull,” -tha më në fund me një ton serioz.
“Po,-iu përgjigja unë. -Ai është një djalë-kukull. Është babai i tyre.”
Ajo po bëhej gati ta vendoste në kuti, kur vuri re këmbën që i varej brenda potureve.
“Qenka i dëmtuar!” – tha ajo dhe pashë se si fytyra iu shtendos e lehtësuar.
“Jo, nuk është i dëmtuar,” – ia prita.
“Po, është. Ai është ulok,” – tha ajo.
“Ai nuk është ulok,” -iu përgjigja unë dhe u zgjata t’ia merrja nga duart. Ajo mu shmang.
“Ai është ulok, s’ka dyshim. Dhe shih ç’buzëqeshje idiote që ka. Mos është gjë edhe i vonuar nga trutë?”
“E ke gabim,” – i ulërita unë.
U përpoqa t’ia merrja kukullën nga duart, por ajo mu largua.
“Ulok dhe i vonuar, ulok dhe i vonuar,” – nisi të këndonte ajo, duke e vërtitur babanë sa andej -këndej nëpër duar.
“Babi yt është më keq!” – i ulërita përsëri.
Kënga u ndërpre dhe ajo më nguli sytë.
U përpoqa të kujtoja fjalën e shëmtuar që kishte përdorur nëna ime. Deterzor? Dezorter? Ezertor? Por nuk munda. Më duhej të përdorja fjalët që dija. “Ai ia mbathi! Ai mori rrugët! -i thashë. – Ai nuk do t’ia dijë për ty! Ai të urren! I ka ardhur në majë të hundës me ty!”
Fytyra e Tanjës po merrte gjithnjë e më shumë ngjyrën e frikshme të specit te kuq. Por mua aq më bënte.
“Ai s’ka për t’u kthyer kurrë!”
“Gënjen!” ulëriti Tanja dhe më goditi me grusht në shpatull. U përpoqa ta godisja, por ajo mu shmang dhe u sul drejt derës së ballkonit, me babanë-kukull në duar si ta kishte një trofe.
E përfytyrova teksa godiste trotuarin nëntë kate më poshtë, fytyrën e tij të dashur që shtypej njësoj si e Arabelës. Kërceva mbi Tanjën dhe ramë mbi dysheme, unë mbi të dhe fillova ta godisja në gjoks. Ndjeva trupin e saj të fortë që nuk epej nën grushtet e mia. Më dukej sikur ishte bërë prej gome të fortë. Nuk e kisha ditur që mund të ndiheshe aq mirë kur godisje dikë. Vazhdova ta grushtoja edhe pasi ajo e kishte lëshuar babanë dhe nisi të qante. Nuk ndalova as kur mamaja dhe gjyshja vrapuan në dhomë dhe më tërhoqën zvarrë prej saj.
Mamaja më dënoi duke më hequr kukullat për dy muaj. I futi kafshët brenda në kuti bashkë njerëzit, e mbylli kutinë dhe e vendosi mbi një raft librash. Me një lehtësi sikur po bënte diçka të rëndomtë. Sikur ajo të mos ishte një shtëpi ku jetonte një familje! Mbaj mend që qava dhe numërova ditët derisa mi kthyen. Por kur më në fund mamaja më dha kutinë, ngela e zhgënjyer. Kukullat nuk më dukeshim më aq interesante. Ato bënin një jetë të qetë, pa trazira, në kutinë e këpucëve. Fëmijët ose flinin gjumë, ose bënin prapësira. Gjyshja u hakërrehej. Babai kujdesej për këmbën e tij të keqe. Mamasë vazhdonin t’i binin flokët. Aty nga fundi i vitit, nuk po luaja më me kukullat dhe gjyshja i mori dhe ia dhuroi vajzës së vogël të derës përballë, babai i së cilës kishte ikur në Veriun e Largët.
Tanja dhe unë nuk lozëm më bashkë. Në shkollë i shmangeshim njëra-tjetrës. Pastaj, një vit më vonë, ajo dhe e ëma e saj ndërruan shtëpi dhe ajo u transferua në një shkollë tjetër. Nuk e pashë më deri në fund të shkollës së mesme, kur e ëma organizoi një festë lamtumire për të. Tanja po shkonte në Amerikë. Babai i saj kishte bërë të mundur që ajo të vazhdonte universitetin atje. Nuk doja të shkoja në festë, por mamaja ime këmbënguli.
Tanja ishte zgjatur një kokë mbi mua dhe kishte një sjellje të çuditshme, disi nervoze. Fliste shumë shpejt, plot me gjeste dhe sytë nuk i mbante kurrë në të njëjtin vend. Tha se i ati e kishte kontaktuar dy vjet më parë, por nuk mund t’i bëja shumë pyetje, sepse aty rrotull kishte shumë njerëz dhe të gjithë donin të flisnin me Tanjën, ta puthnin ose ta merrnin veçmas dhe t’i jepnin plot këshilla të pavlefshme. Nuk qëndrova gjatë në festë, por ajo nuk mu hoq nga mendja për ditë të tëra. Pikësëpari, më çudiste fakti që Tanja më kishte ftuar, kur ne kishim vite që nuk flisnim. Me sa dukej, ajo kishte nevojë që unë, më shumë se kushdo tjetër, të mësoja se, fundja, i ati i saj e donte të bijën.
Dhjetë vite më vonë, kur unë dhe im shoq emigruam në Amerikë, u përpoqa ta kërkoja, por nuk munda ta gjej. Mendova se mos kishte ndërruar mbiemër. Kaluan edhe tetë vite të tjera dhe pastaj, fare papritur, mora një mesazh nga ajo në Facebook: “Mos je gjë Katja V. nga shkolla fillore?”
Unë sapo kisha bërë divorcin dhe kisha rimarrë emrin e vajzërisë. Nëse nuk do ta kisha bërë një gjë të tillë, ajo nuk do të kishte arritur të më gjente.
Po vdisja të mësoja se ç’kishte ndodhur me të ose te paktën se ç’pamje kishte tani, por faqja e saj në Facebook nuk tregonte shumë. Ajo postonte shumë pak gjëra dhe fytyrën në foton e profilit e kishte gjysmë të mbuluar nga një fëmijë që po mbante në krahë.
Tanja më tha se po e kalonte verën në shtëpinë e saj në Berkshajër dhe më ftoi ta vizitoja. Më kishte gjetur në një moment të çuditshme të jetës sime. Sapo do të nisja pushimet dy javore, të parat që nga divorci dhe të parat që do t’i kaloja vetëm, por nuk kisha asnjë ide se si dhe ku. Javë më parë, kur miqtë e mi po planifikonin pushimet e tyre, dhimbja e divorcit vazhdonte të ishte e fortë dhe e ardhmja tepërt e turbullt për të planifikuar çfarëdo gjëje. Mendoja se isha tepër e brengosurpër të shkuar diku. Muri mbrojtës që kisha ndërtuar gjatë martesës tashmë ishte rrënuar dhe unë kisha ngelur plotësisht e ekspozuar. Por kur më në fund vera filloi, zbulova se ndihesha më mirë. Ideja se tani isha më vete filloi të më ngazëllente. Ndihesha ende e ekspozuar, por ndjeva gjithashtu që ekspozimi do të më ndihmonte të rifitoja vrullin e të jetuarit, të cilin kisha kohë që e kisha harruar. Pa qenë nevoja për të plotësuar tekat e burrit, unë mund të shkoja kudo që m1 thoshte zemra. Vetëm se vendetmë të mira ishin zënë të gjitha dhe çmimet e biletave kishin arritur qiellin.
Ftesa e Tanjës më dha një ide: do të shkoja me makinë ta vizitoja dhe pastaj do të vazhdoja po me makinë drejt veriut. Asnjë plan, asnjë vend, thjesht do të vazhdoja ku të ma ndjente shpirti dhe do të gjeja një vend ku të qëndroja. Nuk e kisha bërë kurrë një gjë të tillë, por e ndjeja se kishte ardhur koha të bëja gjëra që s’i kisha bërë më parë.
Tanja më dërgoi udhëzime të hollësishme si të shkoja në vendin e saj dhe këmbënguli që ta fikja GPS-in. Gjatë viteve që kisha jetuar në Amerikë, kisha krijuar një varësi të theksuar nga GPS-i dhe as nuk mund ta përfytyroja që mund ta fikja ndonjëherë. Ndaj, vendosa t’i memorizoja udhëzimet e Tanjës, ndërkohë që dëgjoja GPS-in dhe kur udhëzimet në kokë dhe ato në GPS binin ndesh, ndiqja intuitën time. Në sajë të kësaj strategjie humba rrugën sapo dola nga autostrada, por nuk u trazova. Sa më shumë i afrohesha shtëpisë së Tanjës, aq më shumë i trembesha bashkëbisedimit tonë fillestar. Doja që të flisnim për fëmijërinë tonë, por në fillim duhej të flisnim për vitet që kishim kaluar larg njëra-tjetrës. Do më duhej t’i thosha se mamaja më kishte vdekur. Se ndoshta nuk do të isha në gjendje të bëja fëmijë. Dhe se im shoq më kishte braktisur. Se “mori rrugët ngaqë i kisha ardhur në majë të hundës.” (Besoj se nuk e kisha kuptuar mizorinë e atyre fjalëve deri në momentin e divorcit.) Më në fund karriera ime kishte marrë për mbarë. Kjo ishte diçka.
“Po rillogaris,” më njoftoi GPS-i për të njëzetën herë, në përgjigje të mosbindjes time. Më kërkonte që të kthehesha në autostrade, që ishte padyshim një gabim. Por edhe udhëzimet e Tanjës nuk kishin më kuptim. Vendosa t’i harroja të dyja dhe mora rrugën më të bukur që të çonte majë një kodre. E kuptova se kisha vite që nuk kisha dalë nga qyteti. Gjithë ato shtëpi të këndshme, hangarët dhe kafshët në lëndina, më bënë të ndihesha njëkohësisht nostalgjike dhe e tjetërsuar. E dija që nuk do të doja kurrë të jetoja në një vend si ky.
Në një moment, e gjeta veten përpara dy rrugëve. Vendosa të merrja djathtas, drejt majës së kodrës. Përpara meje u shfaq një pronë e bukur: një lirishte plot me lule margarita, një hauz me një rosë të vetme mbi sipërfaqe, një parcelë me jargavanë, disa pemë me mollë, një kopsht i madh me perime dhe në majë të kodrës, një shtëpi që ngjante jashtëzakonisht me kutinë time të vjetër të këpucëve. Ishte e kuqe dhe me kanata të verdha. Ngadalësova pak që të shijoja panoramën, pikërisht në momentin që GPS-i shpalli se kisha mbërritur në vendin e duhur. Pas pak metrave pashë adresën e shkruar mbi një tabelë të vogël: “12 Berry Hill Road.”
Kur parkova përpara shtëpisë, dera e përparme u hap dhe jashtë doli një grua trupmadhe. Kishte veshur një fustan me motive lulesh dhe flokët biondë i kishte kapur bisht nga mbas. Në fillim mendova se mamaja e Tanjës kishte ardhur për vizitë, pastaj e kuptova se ajo ishte Tanja vetë. Tanja, e cila ishte rritur e ngjallur. Kur më përqafoi, pata ndjesinë sikur më mbështollën me ndonjë velenxë leshi.
Brenda pak minutash e kuptova se nuk kisha pse të shqetësohesha për t’i treguar të gjitha gjërat e trishtuara që më kishin ndodhur në jetë. Ajo nuk më bëri ndonjë pyetje, por as nuk më lejoi të flisja. Sa shkelëm brenda, ajo filloi të më tregonte shtëpinë në një vizitë të rrëmbyer, lart e poshtë shkallëve, brenda dhe jashtë, nga dhoma në dhomë, gjatë korridoreve. As për të pirë nuk më ofroi. Mu desh t’i kërkoja një gotë ujë dhe ajo më rrasi në duar një shishe Evian për ta pasur me vete gjatë vizitës.
Tanja fliste më shpejt se kurrë dhe unë nuk kisha asnjë mundësi ta mbroja veten nga orteku i informacionit që u përplas mbi mua. E restauruar dhe rimobiluar në vitin 1993. Parket druri. Shkallë druri. Mure me suva të lyer. Ajrim qendror. Sauna finlandeze jashtë dhomës së çiftit. Banjë japoneze në dhomën e miqve. (Pas katër orësh në makinë, munda ta përdor plot entuziazëm.) Gjashtë dhoma gjumi nuk përbënin kushedi se çfarë, më informoi ajo. Krushqit kishin një vilë me dymbëdhjetë dhoma gjumi në qytezën fqinje. Hauzi i tyre, ama, ishte qesharak. Nuk bënte për të notuar. Ndërsa hauzi i Tanjës ishte i përsosur, por fëmijët e saj parapëlqenin të notonin në pishinë. Fëmijët nuk ishin aty për momentin. Po frekuentonin një kamp tenisi.
Një foto e madhe në kornizë e familjes hijeshonte murin e sallonit, mbi një divan që dukej qartë se ishte antik. Në foto, Tanja, burri i saj dhe dy vajzat e tyre qëndronin ulur mbi te njëjtin divan, duke buzëqeshur. Pata përshtypjen se po buzëqeshnin pak si shumë. Gjithsesi, më pëlqeu pamja e vajzës më të madhe. Më kujtonte Tanjën që kisha njohur në vogëli.
Tanja e rritur vështroi gjatë foton në mur. “Besoj se jemi të lumtur,” -më tha.
“Vështirë të mos jesh, në një shtëpi si kjo,” – i thashë unë dhe kafshova gjuhën. Por, fatmirësisht, Tanja nuk e vuri re sarkazmën në fjalët e mia. Vizita po më drobiste. Nuk dija çfarë reagimi priste nga unë. Admirim pafund? Apo një pranim të hidhur të pasurisë së saj? Diçka të ngjashme me reagimin e saj kur i bëra vizitën e dhomës sime njëzetë e tetë vite më parë? “Kështu… ke gjashtë dhoma gjumi? Divane antike dhe gjithçka tjetër? Je e pasur, apo jo?”
Mora frymë e lehtësuar kur më në fund dolëm nga shtëpia. Por vizita nuk kishte përfunduar ende. Tanja më udhëhoqi drejt kopshtit. Mbajtja e një kopshti është punë e rëndë, tha ajo. Mbjellja në rresht. Drenazhi i dheut. Heqja e barërave të këqija. Parazitët. Larvat. Krimbat. Brumbujt. A e kisha unë idenë sa e vështirë qe të gjeje një kopshtar apo dezinfektues të zotin? Por është i bukur, apo jo? Bizele. Karota. Shiko lakrat. Pesë lloje lakrash. Rreshta të tërë me lakra. Ata vdisnin për lakra. Po, edhe fëmijët. Lakrat bënin çudira për shëndetin e tyre. Mrekulli çudibërëse. Siç ishte edhe konsumi i vezëve që prodhonin pulat e tyre.
Tanja më çoi te vepra e saj e artit: koteci i pulave. Një kolibe druri e madhe ku jetonin 10-12 pula. Të gjitha të bardha, të gjitha të mëdha, të gjitha të ushqyera mirë.
“S’më besohet që ke pula!” – i thashë, pa e mbajtur dot të qeshurën.
“Ç’ka për të qeshur?” – më pyeti e zonja e kotecit.
Tanja kishte ndërtuar një riprodhim identik të shtëpisë time të vjetër të kukullave, madje as koteci nuk mungonte, por dukej se ajo nuk e kuptonte absurditetin e situatës.
“E mban mend Katanian?” – e pyeta.
“A mbaj mend çfarë?”
“Katanian, vendin tonë?”
Ajo më nguli sytë, duke u përpjekur të kuptonte se për çfarë po flisja.
“Katania, -vazhdova unë, – vendin që krijuam për kukullat tona. Të miat jetonin në fshat dhe të tuat në qytet.”
“Turbullt,- më tha ajo. -Mbaj mend që njëherë u zumë keq.”
Unë pohova me kokë.
“Sepse ti nuk doje të ndaje kukullat me mua.”
“E vërtetë,” -iu përgjigja.
“Unë i mësoj fëmijët t’i ndajnë ato që kanë.”
“Ide e mirë,” thashë unë dhe pashë orën e dorës. E njoftova se kishte ardhur koha të ikja.
Tanja nuk protestoi. Tha se i vinte keq që nuk do të takoja të shoqin dhe fëmijët, por përtej kësaj dukej e kënaqur me vizitën time.
Por fati e solli që ta shihja burrin e saj. Sa po dilja nga oborri i shtëpisë, pashë një Lexus që po futej brenda. Një burrë doli nga makina dhe e njoha menjëherë nga fotoja mbi divan. Kishte veshur pantallona lino të bardha dhe një këmishë të bardhë. Nga vendi i pasagjerit nxori një kuti të madhe tortash dhe u drejtua për në shtëpi.
Kishte diçka të çuditshme në ecjen e tij, por në fillim nuk e kuptova se ç’ishte. Pastaj i rashë në të: ai po e mbështeste të gjithë peshën e trupit mbi këmbën e djathtë. Ecte sikur këmba e majtë nuk i punonte. Ecte sikur ta kishte të këputur nënë ijë.

 

Përktheu: Dhimitër Gjodede

SHPËRNDAJE