Intervistë me Migen Qiraxhin, Menaxher Projekti në Qëndresa Qytetare, 17 korrik
Në Shqipëri, ku arsimi i lartë shpesh paraqitet si një urë drejt mundësive dhe integrimit europian, realiteti në terren tregon një tablo shumë më të errët. Pas portave të universiteteve, korrupsioni, nepotizmi dhe ndikimi politik kanë gërryer në heshtje institucionet që duhet të formësonin të ardhmen e vendit. Studentët e dinë se sistemi është i korruptuar, por shumica heshtin, të bindur se raportimi i abuzimeve është i kotë.
Për ta kuptuar më mirë këtë krizë, Vilson Blloshmi bisedoi me Migen Qiraxhin, aktivist qytetar dhe Menaxher Projekti në Qëndresa Qytetare. Qiraxhi ka kaluar vite duke ekspozuar praktikat e fshehura që minojnë integritetin akademik, nga ryshfetet dhe plagjiatura te keqpërdorimi i tarifave studentore dhe kapja politike e universiteteve.
Në këtë intervistë, Qiraxhi ofron një panoramë të qartë e të drejtpërdrejtë mbi mënyrën se si korrupsioni është rrënjosur në arsimin e lartë shqiptar, pse mekanizmat e llogaridhënies dështojnë dhe çfarë do të thotë kjo për studentët dhe shoqërinë në tërësi. Dëshmia e tij nuk flet vetëm për universitete — por për llojin e Shqipërisë që do të ndërtohet, nëse arsimi vazhdon të jetë një laborator shprese të humbur në vend që të jetë motor i përparimit.
“Nëse korrupsioni përcakton klasën sot, ka shumë gjasa të përcaktojë vendin nesër.”
Intervistuesi: Si do ta përshkruanit gjendjen aktuale të arsimit të lartë në Shqipëri?
Migen Qiraxhi: Do ta përshkruaja si një sistem që po shembet në heshtje nën peshën e korrupsionit, nepotizmit dhe indiferencës institucionale. Nuk kemi të bëjmë me një krizë të menjëhershme, por me rezultatin e viteve të tëra neglizhence. Universitetet kanë në letër struktura formale — komisione dhe organe që supozohet të mbrojnë etikën dhe të garantojnë standardet akademike — por ato ekzistojnë kryesisht vetëm me emër. Në realitet, janë joaktive dhe joefektive. Brenda universiteteve sundon një kulturë heshtjeje dhe frike, e ndikuar rëndë nga struktura të pushtetit politik. Abuzimi me autoritetin është normalizuar dhe, në vend që integriteti të shpërblehet, ai shpesh ndëshkohet. Kjo krijon një mjedis ku merita e vërtetë shkelmohet, dhe studentët mësojnë shumë shpejt se ndershmëria është përjashtim, jo rregull.
Intervistuesi: Po mekanizmat e llogaridhënies, si Komisionet e Etikës apo zyrat e ankesave?
Qiraxhi: Në letër, këto mekanizma ekzistojnë dhe tingëllojnë mbresëlënës, por në praktikë funksionojnë shumë rrallë. Mbaj mend vitet e mia si student: në një departament, një profesore, e bija dhe dhëndri i saj jepnin mësim të tre. Secili mbante nga dy lëndë, që do të thotë se një familje e vetme kontrollonte gjashtë nota çdo semestër. Në një rreth kaq të mbyllur ndikimi, si mund të ndihet një student i sigurt për të raportuar parregullsitë? Nepotizmi nuk është përjashtim i rrallë në universitetet tona; ai është i ngulitur në vetë strukturën e sistemit. Komisionet shpesh përbëhen nga persona që vetë kanë përfituar nga favorizimi, ndaj të presësh prej tyre paanshmëri është naive. Për studentët kjo do të thotë të jetojnë me ndjenjën se “sistemi” është ndërtuar për të mbrojtur të brendshmit, jo sinjalizuesit.
Intervistuesi: Po politikat antikorrupsion të qeverisë — a e mbulojnë arsimin e lartë?
Qiraxhi: Fatkeqësisht, jo. Sektori i arsimit të lartë është përjashtuar vazhdimisht nga nismat serioze antikorrupsion në nivel qendror. Organizata jonë i është drejtuar disa herë Ministrisë së Drejtësisë. Kemi dorëzuar raporte, kemi ngritur shqetësime dhe madje kemi propozuar zyrtarisht emërimin e koordinatorëve antikorrupsion të dedikuar për universitetet. Këta koordinatorë do të mund të ofronin një kanal të drejtpërdrejtë dhe të besueshëm për raportimin e rasteve të ryshfetit, favorizimit apo shkeljeve të integritetit akademik. Në vend të mbështetjes, propozimet tona u injoruan. Rezultati është se universitetet mbeten pa një strukturë të dedikuar për trajtimin e korrupsionit. Studentët dhe stafi akademik nuk kanë një rrugë të qartë për të kërkuar drejtësi, gjë që në praktikë garanton imunitet për ata që përfshihen në praktika të pandershme.
Intervistuesi: Universitetet shpesh nxjerrin kode etike. A ndihmojnë ato?
Qiraxhi: Në pamje të parë, kodet e etikës duken mirë. Janë të shkruara me kujdes dhe shërbejnë mirë si dokumente formale gjatë proceseve të akreditimit. Por, në realitet, ato janë thjesht simbolike. Asnjë profesor në Shqipëri nuk është përjashtuar, pezulluar apo ndëshkuar seriozisht ndonjëherë nga një Komision Etike. Këto komisione nuk funksionojnë si “rojtarë”; ato krijohen për të plotësuar kutitë në formularë akreditimi, për të kënaqur vlerësuesit ndërkombëtarë dhe për të siguruar fonde. Por kur vjen puna te trajtimi i rasteve konkrete të abuzimit — plagjiaturë, ryshfet apo ngacmim — ato heshtin. Hendeku mes asaj që shkruhet në kode dhe asaj që ndodh në praktikë e thellon ndjenjën e cinizmit si te studentët, ashtu edhe te stafi.
Intervistuesi: A ka trajnim mbi etikën për pedagogët apo studentët?
Qiraxhi: Fatkeqësisht, nuk ekziston asnjë program i rregullt dhe sistematik trajnimi. Ekziston një bindje e përhapur dhe e rrezikshme se marrja e një doktorature garanton automatikisht integritet. Kjo nuk është e vërtetë. Në fakt, shkeljet e etikës ndodhin në të gjitha nivelet akademike, nga asistentët deri te profesorët me tituj të lartë. Pa trajnim të strukturuar, shumëkush nuk i njeh as sjelljet problematike si shkelje. Më keq akoma, edhe kur kolegët janë në dijeni të praktikave të korruptuara, zgjedhin heshtjen nga frika ose bashkëfajësia. Rastet dalin në sipërfaqe vetëm kur skandalet shpërthejnë publikisht dhe nuk mund të fshihen më. Trajnimi parandalues, punëtoritë periodike dhe diskutimet e hapura mbi integritetin mund të ishin mjete shumë të fuqishme — por mungojnë plotësisht në peizazhin e arsimit të lartë shqiptar.
Intervistuesi: A e shohin studentët korrupsionin si problem?
Qiraxhi: Po, patjetër. Studentët janë shumë të vetëdijshëm. Sondazhet tona tregojnë se 73% e tyre e pranojnë korrupsionin si problem serioz, por më pak se 1% raportojnë ndonjë rast. Arsyeja është e thjeshtë: korrupsioni është në thelb një marrëveshje mes dy palëve. Njëra palë merr një notë apo favor akademik, ndërsa tjetra merr para ose përfitim tjetër. Kur të dyja palët përfitojnë, nuk ekziston asnjë nxitje për raportim. Edhe në rastet kur profesorë të caktuar janë arrestuar për ryshfet, shumë prej tyre janë rikthyer në auditor pak kohë më pas, duke dërguar një sinjal shkatërrues se sistemi mbron abuzuesit në vend që t’i ndëshkojë. Studentët e interiorizojnë shpejt mesazhin se ndershmëria nuk shpërblehet, dhe shumë prej tyre humbin shpresën se përpjekjet e tyre kanë vlerë.
Intervistuesi: Cilat janë format më të përhapura të korrupsionit?
Qiraxhi: Format janë të ndryshme, por të gjitha thellësisht të dëmshme. Më e përhapura është pagesa e drejtpërdrejtë për notë. Një praktikë tjetër shumë e zakonshme është detyrimi për të blerë tekstet e pedagogut, pavarësisht cilësisë apo relevancës së tyre, shpesh me çmime të fryra. Më shqetësuese janë rastet kur kërkohen favore seksuale në këmbim të kalimit të lëndës. Korrupsioni nuk kufizohet vetëm te pedagogët: në disa raste, administratat universitare kanë keqpërdorur tarifat studentore për shpenzime luksoze, siç ndodhi në skandalin e Universitetit Bujqësor të Tiranës. Megjithëse raste të tilla janë bërë publike, nuk ka pasur pasoja reale. Mungesa e llogaridhënies bën që këto praktika të vazhdojnë dhe madje të forcohen.
Intervistuesi: Sa ndikim ka politika në universitete?
Qiraxhi: Politika ka një ndikim shumë të madh, më të madh se sa pranohet publikisht. Edhe zgjedhjet për rektorë janë ndikuar nga prania e grupeve kriminale. Arsimi i lartë trajtohet si një burim politik — një rezervuar vendesh pune, ndikimi dhe rrjetesh klienteliste. Partitë politike nuk i shohin universitetet si qendra të dijes dhe mendimit të pavarur, por si institucione që duhen kontrolluar. Ky kontroll siguron që universitetet të mos kthehen kurrë në hapësira mendimi kritik apo kundërshtimi. Një universitet i pavarur mund të prodhojë ide alternative dhe të sfidojë status quo-në, dhe pikërisht kjo shihet si kërcënim. Politizimi i universiteteve ua ka zbrazur atyre autonominë dhe i ka shndërruar në instrumente pushteti.
Intervistuesi: A është trajtuar problemi i plagjiaturës?
Qiraxhi: Vetëm në mënyrë sipërfaqësore. Qeveria dikur premtoi një verifikim të plotë të titujve akademikë dhe krijimin e një portali publik online për disertacionet. Në praktikë, vetëm 12 profesorë pranuan të përfshiheshin. Shumica e preferojnë të mbajnë disertacionet e tyre larg syrit të publikut. Disa fakultete kanë blerë programe për zbulimin e plagjiaturës, por përdorimi i tyre është i pjesshëm dhe selektiv. Shumica e departamenteve nuk i aplikojnë fare. Si rezultat, plagjiatura përhapet pa u ndalur, nga temat e bachelorit deri te disertacionet e doktoraturës. Në shumë raste, promovimet akademike janë ndërtuar mbi punë të vjedhura, pa asnjë sanksion. Kjo e zhvlerëson diplomën akademike dhe dëmton besueshmërinë e shkencës shqiptare si brenda vendit, ashtu edhe jashtë.
Intervistuesi: Nëse do t’i renditnit plagët më të mëdha të arsimit të lartë, cilat do të ishin?
Qiraxhi:
Keqmenaxhimi financiar — Tarifat e studentëve keqpërdoren për qëllime joakademike, transparenca mungon dhe edhe auditimet zyrtare nuk sjellin pasoja.
Mospërputhja me tregun e punës — Universitetet prodhojnë të diplomuar në fusha ku nuk ka kërkesë, duke lënë shumë të rinj të papunë ose të detyruar të emigrojnë.
Mungesa e integritetit akademik — Plagjiatura dhe blerja e notave janë të zakonshme dhe mbeten të pandëshkuara, duke normalizuar mashtrimin.
Përjashtimi i akademikëve të kualifikuar — Nepotizmi i lë sistematikisht jashtë akademikët shqiptarë me diploma të huaja, duke i shtyrë të largohen nga sistemi.
Infrastruktura e dobët — Universitetet vuajnë mungesën e kampuseve moderne, funksionojnë në godina të amortizuara dhe ofrojnë thuajse zero jetë studentore, duke e reduktuar arsimin vetëm në orë mësimi në auditor.
Secila nga këto probleme ushqen tjetrën, duke krijuar një cikël të vazhdueshëm rënieje.
Intervistuesi: Cili është përfundimi juaj pas kaq shumë vitesh advokimi?
Qiraxhi: Universitetet duhet të jenë hapësira të dijes, kërkimit dhe mundësive të barabarta, por në Shqipëri ato janë shndërruar në laboratore të shpresës së humbur. Korrupsioni dhe indiferenca institucionale kanë zëvendësuar meritokracinë dhe drejtësinë. Studentët mësojnë shpejt se notat nuk fitohen me punë, por blihen me para ose favore. Pedagogët e ndershëm margjinalizohen, ndërsa abuzuesit mbrohen nga sistemi. Kjo nuk dëmton vetëm cilësinë e arsimit, por edhe vetë besimin e të rinjve te e ardhmja e tyre. Nëse nuk shohim reforma të thella, të sinqerta dhe — më e rëndësishmja — të zbatuara realisht, ne nuk po ndërtojmë dije apo qytetari aktive. Përkundrazi, po riprodhojmë padrejtësi, heshtje dhe meskinitet. Dhe një shoqëri që lejon këtë cikël të vazhdojë rrezikon të humbasë jo vetëm potencialin e saj akademik, por edhe shpresën për zhvillim të qëndrueshëm dhe demokraci.
Kjo intervistë është përgatitur nga Instituti Shqiptar i Studimeve Ndërkombëtare (AIIS) në kuadër të një nën-granti të dhënë nga Komiteti Shqiptar i Helsinkit (KShH), si pjesë e projektit “Shoqëria civile kundër korrupsionit: nga një sfidë vendore në një përgjigje evropiane”, i mbështetur financiarisht nga Bashkimi Evropian. Përgjegjësia për përmbajtjen i takon vetëm Institutit Shqiptar të Studimeve Ndërkombëtare (AIIS) dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht pikëpamjet e Bashkimit Evropian apo të Komitetit Shqiptar të Helsinkit.
