Me rastin e Javës Kulturore të Mbretërisë së Arabisë Saudite, që hapet nesër në Tiranë me një ceremoni madhështore, Shtëpia Botuese Tirana Times ka sjellë për lexuesin shqiptar tre përkthime të reja të romaneve bashkëkohore saudite. Titujt – Gjendja Kritike e Pacientit “K” nga Aziz Muhamed, Pema e Harlisur nga Umaima Al-Khamis dhe Një burrë i përndjekur nga sorrat nga Jusuf ElMuhaimeed – përfaqësojnë disa nga zërat më të vlerësuar të letërsisë saudite të ditëve tona.
Këto botime vijnë pas suksesit të librit Udhëtimi i djaloshit Najdi nga Jusuf ElMuhaimeed, të cilin Tirana Times e botoi në dhjetor 2024 si romanin e parë saudit të përkthyerndonjëherë në shqip. Së bashku, katër titujt përbëjnë një nismë ambicioze kulturore, fryt i bashkëpunimit mes Tirana Times dhe agjencisë letrare Kalemat në Riad.
Një urë kulturore
Kjo nismë nuk është thjesht botim librash: ajo synon të krijojë një urë të qëndrueshme kulturore mes Arabisë Saudite dhe Shqipërisë. Siç vërejti Jerina Zaloshnja në analizën e saj për Udhëtimin e djaloshit Najdi, ardhja e prozës saudite në gjuhën shqipe “shënon një hap të rëndësishëm në historinë e kulturës mes dy vendeve.”
Për lexuesin shqiptar, këto romane hapin një dritare të rrallë e të çmuar mbi mitologjinë beduine, shpirtësinë islame dhe realitetet sociale saudite. Në fjalët e Zaloshnjës, Udhëtimi i djaloshit Najdi ishte “një rrëfim rrëmbyes për ëndërrimtarët dhe ata që janë në kërkim, universal në pyetjet ekzistenciale mbi identitetin: Kush jam unë?”
Duke e zgjeruar këtë seri me tre tituj të rinj, Tirana Times dhe Kalemat synojnë të thellojnë dialogun kulturor, duke sjellë në shqip zëra që tashmë janë pjesë e letërsisë botërore bashkëkohore.
Aziz Muhamed: Gjendja Kritike e Pacientit “K”
Përkthyer në shqip nga Elmaz Fida
Shkrimtari i ri saudit Aziz Muhamed, i lindur në Khobar në vitin 1987, ka sjellë një roman të fuqishëm dhe origjinal që trajton izolimin, sëmundjen dhe revoltën ndaj shoqërisë. Personazhi kryesor, “K”, përballet me një diagnozë të rëndë – leuçemi – dhe përmes ditarëve të tij rrëfen betejën me veten, me familjen dhe me shoqërinë.
Me një stil introspektiv e plot sarkazëm, Muhamed kujton Kafkën dhe Metamorfozën, duke ofruar një kritikë therëse ndaj zakoneve mbytëse sociale.
Romani u përzgjodh në listën e ngushtë të Çmimit Ndërkombëtar për Letërsinë Arabe (IPAF), duke e bërë autorin më të ri ndonjëherë që arrin këtë fazë. Libri është përkthyer në frëngjisht dhe anglisht, duke fituar vlerësime ndërkombëtare prestigjioze.
Umaima Al-Khamis: Pema e Harlisur
Përkthyer në shqip nga Alban Reli
Shkrimtarja dhe eseistja saudite Umaima Al-Khamis sjell një rrëfim të paharrueshëm mbi jetën, identitetin dhe shpresën. Heroina e saj, Xheuhara, udhëton nga zemra e Gadishullit Arabik në Riad e deri në Toronto, duke kaluar përmes një morie përjetimesh kulturore dhe njerëzore.
Pema e Harlisur është cilësuar si një “perlë e letërsisë arabe bashkëkohore” dhe ka hyrë në listën e ngushtë për Çmimin e Romanit Arab.
Al-Khamis, e diplomuar në Riad dhe Universitetin e Uashingtonit, është një nga zërat më të fuqishëm të letërsisë saudite moderne dhe fituese e Çmimit “Nexhib Mahfudh”. Ky roman sjell në shqip jo vetëm një histori prekëse, por edhe një portret të thellë të shoqërisë saudite në transformim.
Jusuf ElMuhaimeed: Një burrë i përndjekur nga sorrat
Përkthyer në shqip nga Elmaz Fida
Romani më i fundit i Jusuf ElMuhaimeed përshkruan jetën në Riad gjatë pandemisë së Covid-19, duke e kthyer në një reflektim të fortë mbi frikën, humbjen dhe qëndrueshmërinë njerëzore. Me një gjuhë minimaliste dhe tone ekzistenciale, libri është vlerësuar si “një trajtim reflektues i brishtësisë njerëzore”.
Romani ka hyrë në listën e ngushtë të Çmimit Katara dhe në listën e gjatë të Çmimit Sheikh Zayed. Për lexuesin shqiptar, ai vjen menjëherë pas Udhëtimit të djaloshit Najdi, botuar nga Tirana Times vitin e kaluar, duke forcuar kështu prezencën e këtij autori të njohur në gjuhën shqipe.
Përkthyesit: Zëra përtej gjuhëve
Një element thelbësor i kësaj nisme është cilësia e përkthimit. Elmaz Fida dhe Alban Reli kanë sjellë në shqip këto vepra me një kujdes të madh për ritmin, imazhet dhe nuancat kulturore të origjinalit.
Siç theksoi Jerina Zaloshnja për Udhëtimin e djaloshit Najdi, përkthimi nuk është thjesht një proces gjuhësor, por një akt kulturor që ruan frymëmarrjen orientale të tekstit, duke e bërë atë të afërt për lexuesin shqiptar.
Letërsia si diplomaci kulturore
Me katër romane saudite tashmë të botuara në shqip, partneriteti letrar mes Tiranës dhe Riadit po merr përmasat e një shkëmbimi kulturor të qëndrueshëm. Nuk është rastësi që këto botime përkojnë me Javën Kulturore Saudite në Tiranë, ku do të prezantohen arti, muzika, gastronomia dhe letërsia e vendit.
Duke sjellë në shqip zëra bashkëkohorë të letërsisë arabe, Tirana Times dhe Kalemat nuk po botojnë vetëm libra – ata po ndërtojnë një urë të re kulturore mes Ballkanit dhe botës arabe, mes Tiranës dhe Riadit.
Për lexuesit shqiptarë, këto vepra sjellin mundësinë për të zbuluar autorë të fuqishëm që, përmes tregimeve mbi sëmundjen, udhëtimin, rezistencën dhe brishtësinë njerëzore, shtrojnë pyetje universale mbi jetën, lirinë dhe identitetin.
