Nga Ilir Ikonomi
Një nga veprat moderne më të rëndësishme që është shkruar ndonjëherë mbi përvojën e Shqipërisë në Luftën e Dytë Botërore është libri i Bernd Jürgen Fischer, Albania at War, 1939–1945.
Ky nuk është thjesht një libër historie. Është një akt shpëtimi historik. Fischer e nxjerr Shqipërinë nga hijet e historiografisë europiane dhe e vendos fuqishëm në skenë, duke treguar se – ndonëse e vogël në përmasa – Shqipëria përjetoi një luftë po aq komplekse, tragjike dhe përcaktuese sa çdo vend tjetër i Europës.
Një nga meritat më të mëdha të librit është rikthimi i kontekstit historik. Fischer shpjegon se Shqipëria hyri në luftë tashmë e brishtë: një shtet i ri, me institucione të dobëta, nacionalizëm të cekët, besnikëri të forta rajonale dhe një monarki që ishte njëkohësisht modernizuese dhe thellësisht e kufizuar.
Më pas, me qartësi të jashtëzakonshme, Fischer tregon se si dy pushtime të huaja – fillimisht ai italian dhe më pas ai gjerman – ndërvepruan me ndarjet e brendshme të Shqipërisë dhe e transformuan vendin.
Narrativa e Prof. Fischer-it mbështetet mbi burime parësore, përfshirë dokumente nga arkivat italiane, gjermane, britanike dhe amerikane. Ai nxjerr në dritë materiale që kishin qenë për një kohë të gjatë të paarritshme dhe trajton çdo palë – italianë, gjermanë, nacionalistë, komunistë dhe shqiptarë të zakonshëm – me një ekuilibër dhe ndershmëri të rrallë.
Fischer shmang propagandën, shmang ideologjinë dhe shmang mitet qetësuese të Shqipërisë së pasluftës. Ai e rrëfen historinë ashtu siç ndodhi, me të gjitha kundërthëniet e saj.
Fischer tregon se pushtimi italian i prillit 1939 nuk ishte thjesht një akt i zgjerimit fashist, por kulmi i dekadave të ndërlikimeve politike, ekonomike dhe diplomatike. Përshkrimi i manovrave të Kontit Çiano, i dyfytyrësisë së diplomacisë italiane dhe i pozitës tragjike të Mbretit Zog është rrëqethës, pothuajse kinematografik.
Por origjinaliteti i vërtetë i veprës së Fischer-it shfaqet kur ai analizon fragmentarizimin e shoqërisë shqiptare nën pushtim.
Ai shpjegon se Shqipëria pësoi më shumë ndarje të brendshme se çdo shtet tjetër ballkanik gjatë luftës. Grupet e rezistencës u formuan, u shpërbënë, bashkëpunuan me pushtuesit, luftuan njëra-tjetrën, u rikthyen në rezistencë dhe e përsëritën këtë cikël.
Kjo ndodhi sepse Shqipërisë i mungonte një identitet kombëtar plotësisht i formuar. Besnikëritë lokale – fisnore, krahinore dhe familjare – ishin më të forta se ideologjia. Ky është një nga përfundimet më të rëndësishme që na jep Fischer: përvoja shqiptare e Luftës së Dytë Botërore nuk mund të kuptohet pa kuptuar vetë Shqipërinë.
Kapitujt e Fischer-it mbi represionin italian dhe lindjen e rezistencës së organizuar janë ndër më të fortët e librit. Ai tregon se si represioni prodhoi rezistencë, se si gabimet e italianëve ushqyen lëvizjen komuniste dhe se si Aleatët u përpoqën më kot të kuptonin se kë duhej të mbështesnin.
Britanikët, vëren Fischer, shpesh ishin të hutuar, të keqinformuar ose të çorientuar. Rezultati?
Një zhvendosje e ngadaltë, por e qëndrueshme e mbështetjes drejt Lëvizjes Nacionalçlirimtare të udhëhequr nga komunistët.
Ndoshta pjesa më revolucionare e librit të Fischer-it është trajtimi i pushtimit gjerman (1943–1944). Ai rrëzon dekada mitesh të Luftës së Ftohtë duke treguar se gjermanët nuk imponuan thjesht një regjim brutal. Përkundrazi, ata krijuan një pushtim që në disa aspekte ishte më i pavarur, më kompetent administrativisht dhe paradoksalisht më i pranueshëm për shumë shqiptarë sesa ai italian.
Ai tregon se si Gjermania shfrytëzoi nacionalizmin shqiptar – veçanërisht ëndrrën e Shqipërisë së Madhe – për të fituar mbështetje në Kosovë dhe në Shqipërinë e Veriut.
Por njëkohësisht, Fischer nxjerr në pah edhe anën e errët: se si kjo “pavarësi” ishte një instrument manipulimi; se si ajo thelloi ndarjet; dhe se si krijoi probleme afatgjata që do të jehonin për dekada.
Kapitujt e fundit – mbi tërheqjen gjermane dhe ngritjen e komunistëve – janë thelbësorë për të kuptuar shekullin XX shqiptar. Fischer dëshmon se lufta ishte furra ku u farkëtua shteti modern shqiptar.
Italia dobësoi botën e Zogut.
Gjermania ngriti disa elita nacionaliste.
Por në fund, ishin komunistët ata që dolën të bashkuar, të disiplinuar dhe ushtarakisht dominues.
Dhe ndoshta përfundimi më i thellë i librit është ky:
Lufta e Dytë Botërore e nxori me dhunë Shqipërinë nga një izolim, vetëm për ta shtyrë në një tjetër.
Përvoja e luftës u bë themeli i regjimit të Enver Hoxhës – një sistem i ndërtuar mbi mitin e rezistencës heroike, frikën nga të huajt dhe bindjen se Shqipëria mund të mbështetej vetëm te vetja.
Albania at War i Bernd Fischer-it është shumë më tepër sesa një rrëfim i ngjarjeve ushtarake. Është historia e një kombi që përpiqet të përcaktojë vetveten – i kapur mes fuqive të mëdha, i copëtuar nga ndarjet e brendshme dhe i transformuar nga konflikti më katastrofik në historinë e njerëzimit.
Është një libër që e fut Shqipërinë në bisedën europiane.
Ai korrigjon të dhënat historike.
Ai sfidon mitet.
Ai i jep zë një populli, historia e luftës së të cilit ishte për shumë kohë e anashkaluar.
Për këdo që dëshiron të kuptojë Shqipërinë moderne – politikën e saj, frikërat e saj, nacionalizmin e saj dhe vendin e saj në Ballkan – libri i Fischer-it është i domosdoshëm.
Së fundmi, libri është ribotuar dhe ripërkthyer në shqip pas një mungese të gjatë nga raftet e librarive. Ai vjen me një dizajn të ri, si edhe me një hyrje të re nga vetë autori.
