Debatet për zgjerimin e BE-së priren të përqendrohen te rreziqet e pranimit të vendeve përpara se ato të jenë gati. Në studimin e saj të fundit, Marta Szpala e zgjeron debatin duke shqyrtuar se çfarë nënkupton zvarritja e procesit si për vendet kandidate, ashtu edhe për vetë Bashkimin Evropian. Tirana Times bisedoi me Szpalën për mënyrën se si pasiguria e zgjatur ndikon te reformat, besueshmëria dhe ndikimi politik në Ballkanin Perëndimor, si dhe për arsyen pse vrulli i ri duhet të shoqërohet me kushte të rrepta dhe të bazuara në meritë.
__________________
Le ta nisim me ndryshimin e këndvështrimit: nga rreziqet e zgjerimit te kostot e moszgjerimit. Pse ishte i rëndësishëm për ju ky ndryshim perspektive?
Kur diskutohet zgjerimi, vëmendja zakonisht përqendrohet te pasojat që ai mund të ketë për BE-në në planin ekonomik, institucional dhe politik. Ka gjithashtu shumë debat për rreziqet e pranimit të vendeve përpara se ato të jenë gati. Shumë më pak vëmendje i kushtohet skenarit të kundërt: çfarë ndodh nëse zgjerimi nuk realizohet? Moszgjerimi shpesh trajtohet si një gjendje pasive, sikur BE-ja thjesht po pret që vendet kandidate të jenë më të përgatitura. Por edhe pritja ka pasoja. Ajo dobëson besueshmërinë e BE-së, kufizon aftësinë e saj për të nxitur reforma dhe krijon kosto politike, ekonomike dhe të sigurisë që Bashkimi do të duhet t’i përballojë më vonë. Për mua, çështja nuk është të shpërfillen rreziqet e zgjerimit, por të pranohet se edhe mosveprimi është një zgjedhje politike – dhe një zgjedhje që ka një kosto.
Ju e përshkruani moszgjerimin jo si “një gjendje neutrale pritjeje”, por si një proces regresiv. Ku është pika e kthesës – kur një proces i ngadaltë shndërrohet, pa u vënë re, në moszgjerim?
Rrallëherë ka një vendim zyrtar që shpall se zgjerimi nuk do të ndodhë. Më shpesh, moszgjerimi merr formë përmes shtyrjeve pa afat. Procesi bëhet i paparashikueshëm, hapat teknikë zgjasin më shumë nga sa duhet dhe përparimi nuk lidhet më qartësisht me reformat në terren. Në atë pikë, anëtarësimi pushon së qeni një objektiv politik i besueshëm. Kjo ka rëndësi sepse koha kalon ndryshe brenda dhe jashtë BE-së. Vendet kandidate nuk mbeten të pandryshuara teksa presin. Koalicionet reformuese humbasin motivimin, kapaciteti administrativ mund të dobësohet, njerëzit largohen dhe elitat politike kanë më pak nxitje për të ndërmarrë reforma të vështira institucionale. Kështu, vonesat mund të kontribuojnë në regres, në vend që të sjellin përgatitje. Mbështetja e publikut për BE-në mund të mbetet e lartë, ndërsa bindja se anëtarësimi do të realizohet vjen duke u zbehur.
Në studim, procesin e anëtarësimit e quani një “labirint të pafund pengesash procedurale”. Çfarë e ndërton sot këtë labirint: kërkesat teknike, mosmarrëveshjet dypalëshe apo mungesa e vullnetit politik brenda BE-së?
Të gjitha kërkesat teknike janë të nevojshme, por pas tyre qëndron një problem më themelor: mungesa e një vizioni të përbashkët politik për zgjerimin e ardhshëm. Në raundet e mëparshme, shumë hapa teknikë pasonin pasi kushtet ishin përmbushur. Sot, edhe vendimet relativisht formale mund të shndërrohen në beteja politike më vete. Kjo e bën procesin të paparashikueshëm dhe dobëson parimin e kushtëzimit. Vendet kandidate duhet të jenë në gjendje të shohin një lidhje të qartë mes përmbushjes së një kushti dhe avancimit në proces. Pa këtë lidhje, anëtarësimi nis të duket më pak si një transformim i strukturuar dhe më shumë si një negociatë pa një fund të përcaktuar. Pra, problemi nuk është se standardet janë tepër kërkuese, por se rruga midis përmbushjes së tyre dhe vendimeve politike është bërë gjithnjë e më e pasigurt.
Një tjetër metaforë qendrore në studimin tuaj është “zona gri” që krijohet nga moszgjerimi. Si duket kjo zonë gri në praktikë?
BE-ja mbetet aktori më i fuqishëm në Ballkanin Perëndimor, me ndikim ekonomik, politik dhe rregullator shumë më të madh se çdo konkurrent tjetër. Zona gri nuk lind sepse aktorët e tjerë janë domosdoshmërisht më të fuqishëm, por sepse pasiguria e zgjatur në procesin e anëtarësimit mund të dobësojë rolin e BE-së si një pikë e qëndrueshme referimi për rajonin. Kjo krijon më shumë hapësirë që aktorët e jashtëm të ndërtojnë ndikim përmes rrjeteve informale, dobësive institucionale ose tensioneve politike ekzistuese. Angazhimi i tyre mund t’u japë gjithashtu një mjet ndikimi në marrëdhënien e tyre më të gjerë me BE-në. Në të njëjtën kohë, elitat politike vendase mund të përdorin partneritete alternative për të forcuar pozicionin e tyre negociues ndaj Brukselit. Kjo pasiguri nxit sjellje taktike afatshkurtra në vend të përafrimit institucional afatgjatë. Si rezultat, angazhimi retorik ndaj integrimit evropian mund të bashkëjetojë me përparim më të ngadaltë në institucione dhe në praktikën politike.
Ju argumentoni se BE-ja po kalon nga një fuqi transformuese drejt “diplomacisë transaksionale”, ndërsa udhëheqësit rajonalë veprojnë gjithnjë e më shumë si “ndërmjetës strategjikë”. Si e ka riformësuar kjo marrëdhënien mes BE-së dhe rajonit?
Me fuqi transformuese nënkuptoj aftësinë e BE-së për të nxitur ndryshime politike dhe institucionale afatgjata përmes perspektivës së anëtarësimit. Vendet kandidate u përafruan me rregullat evropiane sepse anëtarësimi ishte i besueshëm dhe modeli evropian ishte tërheqës. Diplomacia transaksionale përshkruan një dinamikë tjetër, ku bashkëpunimi negociohet më shpesh çështje pas çështjeje. Pasiguria e zgjatur rreth zgjerimit mund ta bëjë më të theksuar këtë element transaksional, edhe pse roli transformues i BE-së nuk është zhdukur. Në këtë kontekst, udhëheqësit rajonalë mund të veprojnë si ndërmjetës strategjikë, duke përdorur rolin e tyre në fusha të tilla si migracioni, siguria apo stabiliteti rajonal për të forcuar pozicionin e tyre negociues. Kjo e riformëson marrëdhënien duke i dhënë më shumë peshë negociatave afatshkurtra dhe bashkëpunimit taktik, krahas procesit afatgjatë të anëtarësimit. Rreziku është që shqetësimet e menjëhershme për stabilitetin ndonjëherë mund të lënë në hije standardet demokratike dhe reformat institucionale.
Mundësia për zgjerim mund të jetë gjeopolitike, por anëtarësimi duhet të mbetet i bazuar në meritë. Si mund t’i pajtojë BE-ja këto dy parime?
Përgjigjja është një politikë zgjerimi e rreptë, por e drejtë. Urgjenca gjeopolitike duhet të ndihmojë në eliminimin e vonesave të panevojshme, pa zbutur kushtet për anëtarësim. Institucionet e pavarura, një gjyqësor funksional, një administratë publike profesionale, standardet demokratike dhe zbatimi efektiv i legjislacionit të BE-së duhet të mbeten të panegociueshme. Miratimi i legjislacionit nuk mjafton nëse institucionet nuk janë në gjendje ta zbatojnë atë në praktikë. Prandaj, përparimi në negociata duhet të mbetet i lidhur ngushtë me reforma thelbësore dhe të qëndrueshme në terren. Komunikimi i qartë i pritshmërive, i ndërthurur me mbështetjen për qytetarët dhe shoqërinë civile, mund ta forcojë procesin e reformave. Angazhimi i institucioneve evropiane dhe kërkesa e brendshme për reforma mund të përforcojnë njëri-tjetrin.
Ju rekomandoni integrim gradual dhe përfitime të prekshme përpara anëtarësimit të plotë. Si mund të shndërrohet kjo në një urë, e jo në një dhomë pritjeje të përhershme?
Integrimi gradual mund të rindërtojë besueshmërinë nëse çdo përfitim lidhet me kritere të qarta dhe me një rrugë transparente drejt anëtarësimit të plotë. Qasja në segmente të tregut të vetëm, në programe ose në fonde mund t’u tregojë qytetarëve se reformat sjellin rezultate konkrete. Por këta hapa nuk mund të shndërrohen në zëvendësim të anëtarësimit. Objektivi përfundimtar dhe kushtet për ta arritur atë duhet të mbeten të qarta, të shoqëruara me afate realiste dhe vlerësime të rregullta që publiku mund t’i kuptojë. Për Shqipërinë, përparimi në negociata krijon një mundësi të vlefshme për t’i kthyer angazhimet formale në ndryshim institucional të qëndrueshëm. Prova e vërtetë nuk është shpejtësia me të cilën lëvizin kapitujt, por nëse reformat zbatohen dhe efektet e tyre ndihen në praktikë.
Nëse situata aktuale vazhdon, çfarë do të nënkuptonte për BE-në “humbja e fqinjësisë së saj”?
Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se rajoni thjesht zgjedh një kamp tjetër gjeopolitik. Përkundrazi, BE-ja do të humbiste gradualisht një pjesë të aftësisë së saj për të ndikuar në zhvillimet politike dhe institucionale në fqinjësinë e vet të drejtpërdrejtë. Sundimi i dobët i ligjit, krimi i organizuar, problemet mjedisore, presionet migratore dhe rreziqet e sigurisë nuk ndalen në kufijtë e Bashkimit. Prandaj, BE-ja mund të përfundojë duke shpenzuar më shumë për menaxhimin e paqëndrueshmërisë sesa do të shpenzonte për parandalimin e saj përmes integrimit më të ngushtë. Humbja e fqinjësisë do të nënkuptonte gjithashtu humbjen e besimit të shoqërive që ende e lidhin Evropën me demokracinë, lirinë personale dhe institucionet publike funksionale. Kostoja, pra, nuk është vetëm strategjike apo financiare. Ajo rrezikon të dobësojë edhe një nga burimet kryesore të ndikimit të BE-së: besueshmërinë dhe fuqinë tërheqëse të modelit evropian.
__________________
Studimi i hartuar nga Szpala për këtë temë është pjesë e një projekti të zbatuar nga Instituti Shqiptar për Studime Ndërkombëtare (AIIS) dhe të mbështetur me grant nga Open Society Institute – Sofia Foundation (OSIS), me mbështetjen e Open Society Foundations (OSFs).
Ky artikull ribotohet me lejen e Tirana Times.
