Vendimi i Hagës për Kosovën: Dënime të rënda, pikëpyetje shqetësuese dhe një provë për drejtësinë ndërkombëtare
Dënimi i Hashim Thaçit dhe tre ish-udhëheqësve të tjerë të UÇK-së ka tronditur Kosovën. Por, përtej masave të dënimit, vendimi ka inggritur pikëpyetjet mbi mënyrën se si u krijuan Dhomat e Specializuara, si u zhvillua procesi gjyqësor dhe nëse një institucion i ngritur nën presion të fortë perëndimor mund të gëzojë legjitimitetin që kërkon drejtësia ndërkombëtare.
Tiranë, 16 shtator 2026 — Katër burra që ndihmuan në udhëheqjen e luftës së armatosur të Kosovës kundër sundimit serb dhe që më pas mbajtën disa nga postet më të larta të shtetit të ri, u dënuan të mërkurën me dhjetëra vite burg, në një vendim jehona e të cilit pritet të shkojë shumë përtej sallës së gjyqit në Hagë.
Ish-presidenti i Kosovës Hashim Thaçi dhe ish-kryetari i Kuvendit Jakup Krasniqi u dënuan secili me nga 25 vjet burg. Kadri Veseli, gjithashtu ish-kryetar i Kuvendit, u dënua me 18 vjet, ndërsa Rexhep Selimi me 13 vjet. Dhomat e Specializuara të Kosovës i shpallën fajtorë për krime lufte që përfshijnë ndalim të paligjshëm ose arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje. Vendimi është i shkallës së parë dhe mund të apelohet.
Trupi gjykues deklaroi se të katër kishin dhënë një kontribut të rëndësishëm në atë që gjykata e përshkroi si një “qëllim të përbashkët kriminal”, të drejtuar kundër personave që perceptoheshin si kundërshtarë të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, përfshirë bashkëpunëtorë të dyshuar të autoriteteve serbe dhe rivalë politikë.
Por gjyqtarët hodhën poshtë gjithashtu një element qendror dhe shumë më të gjerë të çështjes së prokurorisë. Të katër u shpallën të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit, pasi prokurorët nuk arritën të provonin se krimet ishin pjesë e një sulmi të gjerë ose sistematik kundër një popullsie civile.
Ky dallim është thelbësor.
Gjykata theksoi shprehimisht se nuk po gjykonte legjitimitetin e UÇK-së, luftën çlirimtare të Kosovës apo synimin e saj për pavarësi. Megjithatë, Ivica Daçiç i Serbisë e paraqiti menjëherë vendimin si një konfirmim se UÇK-ja kishte qenë një organizatë kriminale dhe terroriste. Vetë gjykata nuk bëri një konstatim të tillë, duke theksuar se çështja kishte të bënte me veprimet dhe sjelljen e të akuzuarve si individë.
Megjithatë, pyetjet më të vështira që ngre vendimi i së mërkurës mund të mos lidhen vetëm me atë që vendosën gjyqtarët, por edhe me procesin gjyqësor që çoi në këtë vendim.
Prosper vë në pikëpyetje themelet e çështjes
Pierre-Richard Prosper, avokati i Thaçit dhe ish-ambasador i posaçëm i Shteteve të Bashkuara për çështjet e krimeve të luftës, dha një nga reagimet më të forta ndaj vendimit.
Ai e cilësoi vendimin si një “travesti të drejtësisë” dhe një “ditë të errët për drejtësinë ndërkombëtare”, argumentoi se rezultati dukej i paracaktuar dhe njoftoi se mbrojtja do ta apelonte atë.
Kritika e tij shkoi shumë më tej sesa thjesht kundërshtimi i ashpërsisë së dënimit ndaj Thaçit.
Mbrojtja paraqiti dëshmi nga zyrtarë të lartë perëndimorë që kishin pasur kontakte të drejtpërdrejta me udhëheqjen e UÇK-së gjatë luftës, përfshirë ish-Komandantin Suprem të Forcave Aleate të NATO-s, Wesley Clark, si dhe ish-zyrtarët e lartë amerikanë James Rubin dhe Christopher Hill.
Prosper argumenton se dëshmitë e tyre paraqitën një tablo thelbësisht të ndryshme të strukturës së UÇK-së gjatë luftës dhe të autoritetit real të Thaçit, krahasuar me atë që parashtroi prokuroria.
Kjo çështje mund të bëhet qendrore gjatë procesit të apelit.
Nëse diplomatë dhe komandantë të lartë ushtarakë që kishin pasur marrëdhënie të drejtpërdrejta me Thaçin gjatë luftës përshkruan një udhëheqje shumë më pak të centralizuar të UÇK-së, gjyqtarët e apelit do të duhet të shqyrtojnë me kujdes mënyrën se si Trupi Gjykues i vlerësoi këto dëshmi përballë teorisë së prokurorisë mbi përgjegjësinë penale.
Prosper ngriti gjithashtu një çështje më të gjerë historike: si duhet pajtuar pretendimi i prokurorisë për ekzistencën e një projekti të organizuar kriminal, ku përfshiheshin figura të larta të UÇK-së, me faktin se Shtetet e Bashkuara dhe NATO bashkëpunuan drejtpërdrejt me po këta udhëheqës gjatë luftës dhe menjëherë pas saj?
Natyrisht, angazhimi perëndimor me UÇK-në nuk mund të ofrojë imunitet nga përgjegjësia penale individuale. Por ai e bën veçanërisht të rëndësishëm vlerësimin e gjykatës për autoritetin, hierarkinë dhe kontrollin gjatë luftës.
Kritika më e fortë politikisht e Prosperit erdhi kur ai vuri në pikëpyetje përdorimin nga gjykata të formulimit “në emër të popullit të Kosovës”.
Ai argumentoi se një institucion me seli në Holandë, i përbërë tërësisht nga gjyqtarë ndërkombëtarë dhe që shihet me skepticizëm të thellë nga një pjesë e madhe e popullsisë së Kosovës, vështirë se mund të pretendojë se flet politikisht në emër të kësaj popullsie.
Formalisht, Dhomat e Specializuara janë gjykata të Kosovës.
Politikisht, realiteti është shumë më kompleks.
Pikëpyetjet për një proces të drejtë i paraprinë vendimit
Shqetësimet që rrethojnë gjykatën nuk filluan pas dënimeve të së mërkurës.
Më herët gjatë këtij viti, Komiteti i pavarur për të Drejtat e Njeriut i Dhomës së Avokatisë së Anglisë dhe Uellsit publikoi një shqyrtim paraprak të Dhomave të Specializuara, të porositur nga Avokati i Popullit i Kosovës.
Raporti nuk arriti në përfundimin se procedurat ndaj Thaçit ishin të paligjshme apo se të pandehurve u ishte mohuar një gjykim i drejtë. Në të vërtetë, ai e cilësoi kuadrin formal ligjor të gjykatës si përgjithësisht të qëndrueshëm dhe, në shumë aspekte, në përputhje me standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.
Por raporti identifikoi gjithashtu një sërë çështjesh që kërkojnë shqyrtim serioz.
Midis tyre ishin paraburgimi i zgjatur, pikëpyetjet lidhur me përdorimin dhe origjinën e provave, mekanizmat për kundërshtimin e vendimeve gjyqësore, materialet me origjinë jashtë Kosovës, si dhe pabarazitë e mundshme procedurale dhe të burimeve ndërmjet prokurorisë dhe mbrojtjes.
Vëmendje e veçantë iu kushtua parimit të barazisë së armëve — parimit sipas të cilit asnjëra palë në një proces penal nuk duhet të vihet në një pozitë dukshëm të pafavorshme për paraqitjen e çështjes së saj.
Për një institucion që ushtron një pushtet kaq të jashtëzakonshëm, këto shqetësime nuk mund të konsiderohen thjesht hollësi teknike.
Një gjykatë penale nuk gjykohet vetëm nga fakti nëse ndëshkon krimet, por edhe nga fakti nëse të pandehurve u jepet një mundësi reale për t’u përballur me akuzat kundër tyre nëpërmjet procedurave që janë transparente, të balancuara dhe qartësisht të drejta.
Dhomat e Specializuara kanë kundërshtuar disa interpretime të raportit dhe kanë theksuar ekzistencën e mjeteve juridike, përfshirë apelin.
Ky reagim ka rëndësi. Por dënimet e dhëna të mërkurën i bëjnë pyetjet e ngritura nga ekspertët e pavarur juridikë më të rëndësishme, jo më pak të rëndësishme.
Nice: Problemi i mënyrës se si u krijua gjykata
Sir Geoffrey Nice KC, juristi britanik që drejtoi akuzën kundër Slobodan Milošević-it në Tribunalin Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, ka ngritur një pyetje të ndryshme, por po aq themelore: sa e lirë ishte Kosova në vendimin për krijimin e kësaj gjykate?
Nice ka argumentuar se përshkrimi i Dhomave të Specializuara thjesht si një vendim sovran i parlamentit të Kosovës lë jashtë presionin e fortë të ushtruar nga Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian.
Sipas Nice, përfaqësuesit e Kosovës u vendosën në një pozitë ku refuzimi i gjykatës ishte politikisht jashtëzakonisht i vështirë. Ai ka vënë në pikëpyetje nëse Kosova kishte vërtet mundësi ta formësonte institucionin apo nëse arkitektura e tij thelbësore ishte përcaktuar tashmë nga aktorët ndërkombëtarë.
Nice ka ngritur gjithashtu shqetësime për perceptimin që krijon një tribunal, ndjekjet penale të të cilit janë përqendruar në mënyrë dërrmuese te ish-anëtarët e UÇK-së, ndërkohë që pjesa më e madhe e krimeve të dokumentuara kundër shqiptarëve të Kosovës u kryen nga forcat shtetërore serbe dhe jugosllave.
Është e rëndësishme të theksohet se Nice nuk pretendon se e ka ndjekur provën e hollësishme në procesin ndaj Thaçit aq nga afër sa të mund të shprehet për fajësinë ose pafajësinë individuale të katër të pandehurve.
Argumenti i tij është institucional.
Dhe ky dallim ka rëndësi.
Pyetja që ai ngre është nëse një gjykatë e krijuar nën një presion të jashtëzakonshëm politik ndërkombëtar mbart që në lindje një deficit legjitimiteti — dhe nëse ky deficit i vendos institucionit një përgjegjësi edhe më të madhe për të dëshmuar një drejtësi, transparencë dhe pavarësi të pakontestueshme.
Paradoksi i pakëndshëm i Uashingtonit
Vendimi e lë gjithashtu Uashingtonin përballë një paradoksi historik të pakëndshëm.
UÇK-ja u shfaq pas vitesh të tëra represioni serb ndaj shqiptarëve të Kosovës. Me përshkallëzimin e konfliktit, qindra mijëra civilë u dëbuan ose u zhvendosën. NATO nisi fushatën e saj ajrore kundër Jugosllavisë në mars 1999 dhe Shtetet e Bashkuara u përfshinë thellësisht në procesin diplomatik dhe ushtarak që i dha fund kontrollit serb mbi Kosovën.
Zyrtarët amerikanë dhe ata të NATO-s bashkëpunuan drejtpërdrejt me udhëheqësit e UÇK-së, përfshirë Thaçin.
Sot, Uashingtoni thotë se respekton vendimin e Dhomave të Specializuara dhe u ka bërë thirrje të gjitha palëve të respektojnë vendimin, të shmangin retorikën nxitëse dhe të vazhdojnë të punojnë drejt një të ardhmeje paqësore dhe demokratike.
Këto qëndrime nuk janë juridikisht kontradiktore. Një qeveri mund të mbështesë një luftë çlirimtare, duke këmbëngulur njëkohësisht që individët që kryejnë krime gjatë asaj lufte të mbajnë përgjegjësi.
Por historia i bën implikimet politike të vendimit shumë më të ndërlikuara.
Daniel Serwer, analisti veteran amerikan i Ballkanit, e formuloi kontradiktën me terma veçanërisht të fortë pas vendimit. Amerikanët dhe evropianët, argumentoi ai, duhet të ndihen të turpëruar sepse kishin “kriminalizuar një lëvizje çlirimtare që e kishin mbështetur”.
Serwer kritikoi jo vetëm vendimin, por edhe vetë konceptin institucional mbi të cilin është ngritur gjykata, megjithëse paralajmëroi gjithashtu se reagimet e zemëruara në Kosovë duhet të mbeten paqësore.
Gjuha e tij është politike dhe jo juridike. Por ajo kap një dilemë me të cilën përballen tani Kosova dhe partnerët e saj perëndimorë.
Gjykata thotë se ka gjykuar katër individë, jo UÇK-në.
Megjithatë, kur katër nga figurat më të rëndësishme politike dhe ushtarake të lidhura me një lëvizje çlirimtare dënohen mbi bazën e teorisë së një qëllimi të përbashkët kriminal, kufiri ndërmjet përgjegjësisë individuale dhe interpretimit historik të vetë lëvizjes bëhet jashtëzakonisht i ndjeshëm.
Lufta e Kosovës nuk mund të vihet në bankën e të akuzuarve
Kjo është veçanërisht e rëndësishme, sepse konteksti historik i luftës së Kosovës nuk është objekt i ndonjë debati serioz.
UÇK-ja u shfaq në rrethanat e një represioni serb në rritje. Shqiptarëve të Kosovës u ishte hequr autonomia, ishin përjashtuar nga institucionet dhe i ishin nënshtruar represionit politik shumë kohë përpara se konflikti i armatosur të arrinte kulmin.
Gjatë viteve 1998 dhe 1999, forcat serbe dhe jugosllave kryen dëbime masive, vrasje, përndjekje dhe krime të tjera të rënda kundër popullsisë shqiptare.
Në fund, NATO ndërhyri ushtarakisht.
Asgjë nga kjo nuk do të thotë se krimet e kryera nga anëtarë individualë të UÇK-së duhet të injorohen apo të justifikohen. Lëvizjet çlirimtare janë të detyruara t’u binden ligjeve të luftës po aq sa edhe forcat shtetërore.
Por përgjegjësia penale individuale dhe karakteri historik i një lufte çlirimtare nuk janë e njëjta çështje.
Vetë gjykata e njohu këtë dallim kur theksoi se legjitimiteti i UÇK-së dhe lufta e Kosovës për pavarësi nuk ishin objekt i gjykimit.
Ky parim tani do të duhet t’u mbijetojë pasojave politike të vendimit.
Edhe apeli do ta vërë gjykatën në provë
Për këtë arsye, procedurat e apelit do të kenë një rëndësi që shkon shumë përtej dënimeve të katër burrave.
Ato do të duhet të shqyrtojnë teorinë e prokurorisë për përgjegjësinë penale, provat lidhur me strukturën komanduese të UÇK-së, autoritetin real të të pandehurve dhe mënyrën se si janë trajtuar dëshmitë e mbrojtjes.
Por apeli, në mënyrë të pashmangshme, do të bëhet diçka më shumë se kaq.
Dhomat e Specializuara do të përballen gjithashtu me pyetjet e grumbulluara të ngritura nga Prosper për mënyrën e zhvillimit të procesit dhe bazat provuese të tij, nga Nice për rrethanat politike që shoqëruan krijimin e gjykatës, si dhe nga ekspertë të pavarur juridikë për barazinë e armëve, provat dhe garancitë procedurale.
Drejtësia penale ndërkombëtare nuk mund ta nxjerrë autoritetin e saj vetëm nga pesha e krimeve që ndjek penalisht.
Legjitimiteti i saj varet po aq thelbësisht nga mënyra se si administrohet drejtësia.
Viktimat meritojnë drejtësi dhe përgjegjësi. Por edhe të pandehurit kanë të drejtë për një proces, drejtësia e të cilit të mund t’i qëndrojë një shqyrtimi rigoroz, sidomos kur vendimet sjellin dhjetëra vite burgim.
Lufta e Kosovës nuk mund të reduktohet në këtë proces gjyqësor. Represioni serb, zhvendosja masive e popullsisë, ndërhyrja e NATO-s dhe çlirimi i Kosovës mbeten pjesë e dokumentuar e historisë. Po kështu, sipas Trupit Gjykues, mbeten edhe viktimat e ndalimeve, torturave dhe vrasjeve për të cilat gjyqtarët i gjetën të pandehurit penalisht përgjegjës.
Këto realitete nuk është e nevojshme të përjashtojnë njëri-tjetrin.
Ajo që drejtësia ndërkombëtare duhet të shmangë është që përgjegjësia penale individuale të shndërrohet në faj historik kolektiv.
Për Thaçin, Krasniqin, Veselin dhe Selimin, apeli lidhet me dekada të jetës së tyre.
Për Dhomat e Specializuara, megjithatë, tani vihet në lojë diçka më e gjerë: nëse një institucion thellësisht i kontestuar mund të dëshmojë bindshëm se nuk ka dhënë thjesht dënime, por ka administruar drejtësi përmes një procesi të pavarur, të balancuar dhe të drejtë.
Për drejtësinë penale ndërkombëtare, në fund, ky mund të rezultojë të jetë vendimi më me pasoja.
