Emma Bonino, një europiane e së nesërmes: një luftëtare, një dritë udhërrëfyese dhe zëri i pashuar i një Europe strategjike
Nga Nora Ahmeti
Emma Bonino kaloi një pjesë të madhe të jetës së saj duke luftuar për një Europë që ende nuk ekziston. Ajo përfytyronte një kontinent që do të ishte më shumë sesa një treg, më shumë sesa një monedhë, më shumë sesa një negociatë e përhershme ndërmjet kryeqyteteve kombëtare: një Europë të aftë të fliste me autoritet politik, të mbronte lirinë brenda saj dhe të merrte përsipër përgjegjësi strategjike përtej kufijve të vet. Për dekada me radhë, kjo ide shpesh tingëllonte e parakohshme. Sot, kur Europa përballet sërish me luftë, rivalitet gjeopolitik dhe pikëpyetje mbi vetë fuqinë e saj, ajo tingëllon më pak si një ëndërr dhe më shumë si një domosdoshmëri ende e papërmbushur. Bonino ndërroi jetë më 11 shtator, në moshën 78-vjeçare, duke mbyllur një nga kapitujt më të jashtëzakonshëm të jetës publike moderne italiane dhe europiane. Nga betejat e radikalëve të viteve 1970 te Parlamenti italian, Parlamenti Europian, Komisioni Europian dhe, në fund, Ministria e Jashtme e Italisë, ajo i qëndroi besnike një bashkësie të rrallë bindjesh: lirisë individuale, dinjitetit njerëzor, drejtësisë ndërkombëtare dhe bashkimit politik të Europës.
“Emma Bonino, një europiane e së nesërmes: një luftëtare, një dritë udhërrëfyese dhe zëri i pashuar i një Europe strategjike” – shkroi Albert Rakipi, kryetari I Instituti Shqiptar për Studime Ndërkombëtare, në llogarinë e tij në X më 11 shtator.
“Europiane e së nesërmes” mund të jetë shprehja që e përmbledh më së miri figurën e saj.
Bonino kishte një intuitë të pazakontë politike për kauza, koha e të cilave ende nuk kishte ardhur. Ajo hynte në beteja kur ato ishin ende të parehatshme, jopopullore ose konsideroheshin të pamundura, dhe jetoi mjaftueshëm gjatë për të parë shumë prej tyre të kalonin nga periferia në rrjedhën kryesore politike dhe morale të Europës. Europianizmi i saj nuk ishte ceremonial. E frymëzuar intelektualisht nga Altiero Spinelli, ajo e quante me krenari veten radikale, spineliane dhe federaliste. Ajo nuk besonte se Europa mund të vazhdonte pafundësisht të ishte një gjigant ekonomik i drejtuar strategjikisht nga kompromiset mes qeverive sovrane. Destinacioni i saj, sipas Boninos, duhej të ishte federata politike në fund të fundit, Shtetet e Bashkuara të Europës. Në vitin 2013, kur ishte ministre e Jashtme e Italisë, ajo e përmblodhi këtë bindje me një formulë tipike për natyrën e saj të pakompromis: “Europa federale? Tani ose kurrë.” Ajo e kuptoi herët dobësinë strategjike që fshihej pas begatisë europiane. Njëzet e shtatë qeveri mund të koordinohen, të negociojnë dhe të arrijnë kompromise, por vetëm bashkëpunimi nuk krijon domosdoshmërisht fuqi. Pa një politikë të vërtetë të përbashkët të jashtme dhe të mbrojtjes, Europa rrezikonte të mbetej ekonomikisht e fuqishme, por politikisht hezituese. Këtë bindje ajo e ruajti pothuajse deri në fund. Gjatë zgjedhjeve europiane të vitit 2024, Bonino vazhdonte të kërkonte institucione të përbashkëta më të fuqishme, një politikë të përbashkët të jashtme dhe të mbrojtjes dhe një buxhet europian të aftë të mbështeste ambiciet e Europës. Megjithatë, Europa e saj nuk ishte thjesht një arkitekturë institucionale. Për Boninon, politika fillonte nga njerëzit. Krah Marco Pannellës, ajo zhvilloi betejat e mëdha për liritë civile që transformuan shoqërinë italiane, nga divorci dhe aborti te liria individuale. Në vitin 1976 hyri në Dhomën e Deputetëve dhe, tre vjet më vonë, u bë pjesë e brezit të parë të deputetëve të zgjedhur drejtpërdrejt në Parlamentin Europian. Si Komisionere Europiane nga viti 1995 deri më 1999, ajo u mor me ndihmën humanitare dhe u lidh ngushtë me fatin e civilëve të përfshirë në kriza, nga Ballkani deri në Afganistan. Kauzat e saj i kapërcenin kufijtë po aq lehtë sa kapërcenin zonat e rehatisë politike: heqja e dënimit me vdekje, kundërshtimi i gjymtimit gjenital femëror, krijimi i Gjykatës Penale Ndërkombëtare, të drejtat e grave, veprimi humanitar dhe dialogu ndërmjet Europës dhe botës myslimane. Pas sulmeve të 11 shtatorit, ajo u zhvendos në Kajro, studioi arabishten dhe u përpoq të thellonte mirëkuptimin ndërmjet dy brigjeve të Mesdheut. Mark Leonard dhe Mabel van Oranje, duke shkruar për Këshillin Europian për Marrëdhëniet me Jashtë, e përshkruan atë si “një figurë gjigante të politikës së jashtme europiane”. Anëtare themeluese dhe më pas bashkëkryetare e ECFR-së, Bonino bashkonte cilësi që rrallë gjenden së bashku në politikë: ambicie radikale dhe instinkt praktik, padurim moral dhe aftësi për të ndërtuar koalicione. Ajo mund të kalonte nga protesta në rrugë te diplomacia, nga shoqëria civile te institucionet europiane, pa humbur asnjëherë temperamentin e një aktivisteje. Vdekja e saj, shkruan ata, e lë Europën “një vend më gri dhe më pak vital”. Gjerësia e homazheve që pasuan tregoi vendin e pazakontë që ajo zinte përtej ndarjeve politike. Presidentja e Parlamentit Europian, Roberta Metsola, ndoshta e përmblodhi më qartë karakterin e saj: “Emma Bonino nuk priti kurrë që bota të ishte gati. Ajo zgjidhte gjithmonë të ecte përpara, duke u treguar të tjerëve rrugën.” “Europës për të cilën ajo luftoi do t’i mungojë”, shtoi Metsola. Pina Picierno kujtoi “qartësinë dhe guximin” e Boninos, ndërsa Iratxe García Pérez e përshkroi si “një europianiste të madhe, një demokrate dhe një shembull të angazhimit politik”. Zëvendëspresidenti Ekzekutiv i Komisionit Europian, Raffaele Fitto, e quajti atë “një protagoniste të kohës sonë në Itali dhe në Europë”. Në Itali, respekti për të i kapërceu kufijtë ideologjikë. Kryeministrja Giorgia Meloni, ndonëse i përket një tradite politike shumë të ndryshme, e njohu Boninon si një zë të veçantë dhe të fuqishëm në jetën publike të vendit. Ministri i Jashtëm Antonio Tajani kujtoi se, përtej dallimeve të tyre politike, ata ndanin një “ndjenjë të fortë europianiste” dhe beteja të përbashkëta kundër dënimit me vdekje dhe gjymtimit gjenital femëror. Romano Prodi kujtoi “besnikërinë absolute”, gjallërinë dhe kthjelltësinë e saj. Udhëheqësja e Partisë Demokratike, Elly Schlein, foli për rigorozitetin, seriozitetin, kompetencën, vendosmërinë dhe guximin e saj, si dhe për besimin e Boninos tek Europa si një “shtëpi e përbashkët”. Nicola Zingaretti ofroi ndoshta vlerësimin më njerëzor: me Boninon mund të mos pajtoheshe thellësisht, por prapëseprapë mund t’i besoje, sepse ajo ishte e sinqertë dhe autentike. Giuseppe Conte kujtoi betejat e saj për të drejtat civile, drejtësinë ndërkombëtare dhe heqjen e dënimit kapital. Carlo Calenda e quajti “protagonisten e fundit të madhe” të betejave për të drejtat civile që ndihmuan në modernizimin e Italisë. Për ata që kishin ndarë me të rrugëtimin radikal, humbja ishte më personale. Sekretari i +Europa, Riccardo Magi, kujtoi një nga figurat më të kthjellëta, më të guximshme dhe më të lira të jetës politike italiane. Testamenti i saj politik, tha ai, mbetej lufta për “një Europë të bashkuar, demokratike dhe federale: Shtetet e Bashkuara të Europës”. Marco Cappato, pas vitesh betejash të përbashkëta dhe herë pas here edhe mospajtimesh, sugjeroi se mënyra më besnike për të kujtuar Boninon nuk ishte nostalgjia, por vazhdimi i betejave për lirinë, demokracinë liberale dhe, mbi të gjitha, për Europën “e saj”. Edhe marrëdhënia e saj me Papa Françeskun zbulonte diçka thelbësore për karakterin e Boninos. Ata kishin mospajtime të thella për çështje të rëndësishme etike, e megjithatë Françesku e përshkroi atë në vitin 2016 si një nga “figurat e mëdha të Italisë së sotme”, duke vlerësuar veçanërisht punën e saj në Afrikë. Marrëdhënia e tyre u shndërrua në një marrëdhënie dialogu dhe respekti personal dëshmi se Bonino dinte t’i mbronte bindjet e saj me forcë, pa refuzuar bisedën me ata që nuk i ndanin ato. Emma Bonino i përkiste një brezi për të cilin Europa nuk ishte një arritje e përfunduar, por një projekt politik ende i papërfunduar. Ajo dëshironte një Europë të aftë jo vetëm të rregullonte, por edhe të vepronte; jo vetëm të mbronte mirëqenien, por edhe lirinë; jo vetëm të koordinonte politikat e jashtme kombëtare, por të kishte një qëllim strategjik të vetin.
Ajo nuk jetoi për ta parë atë Europë. Ndoshta pikërisht për këtë arsye përshkrimi “një europiane e së nesërmes” mbart një forcë të tillë. Bonino e kuptonte se guximi politik shpesh do të thotë të mbrosh domosdoshmërinë e së nesërmes ndërkohë që ajo ende duket si pamundësia e së sotmes. Shumë nga betejat që ajo zgjodhi ndoqën pikërisht këtë rrugë. mLuftëtare, sepse rrallë zgjodhi kauzën e lehtë. Fanar, sepse të tjerët mbërritën vazhdimisht, vite më vonë, në terrenin politik që ajo e kishte zënë shumë më herët. Dhe një zë i qëndrueshëm i pashuar një Europe strategjike, sepse pyetja e madhe që e shoqëroi jetën e saj mbetet ende pa përgjigje: a do të bëhet më në fund Europa një aktor politik në lartësinë e historisë dhe përgjegjësive të veta apo do të mbetet një bashkim i papërfunduar, në kërkim të guximit për t’u bërë i tillë? Emma Bonino nuk jetoi për t’i parë Shtetet e Bashkuara të Europës. Por ajo e bëri më të vështirë për Europën të harrojë se, një ditë, mund të mos ketë rrugë tjetër veçse t’i ndërtojë ato.
