Në Ballkanin Perëndimor, “siguria” rrallëherë është një koncept abstrakt. Ajo përjetohet si një gjendje e jetuar, e formësuar nga kujtesa, gjeografia dhe një vetëdije e vazhdueshme se stabiliteti mund të gërryhet kur besimi është i brishtë. Në këtë kontekst, siguria nuk diskutohet vetëm në dokumente strategjike apo në gjuhë institucionale, por arsyetohet përmes pritshmërive: çfarë do të qëndrojë nën presion, kujt mund t’i besohet dhe ku fillon pasiguria.
Është pikërisht në këtë sfond që debatet mbi NATO-n shpesh ngushtohen tepër shpejt. Diskutimi publik priret të përqendrohet te kapacitetet, si buxhetet, platformat, gatishmëria apo reagimi i shpejtë. Këta faktorë kanë rëndësi. Por kapacitetet, më vete, nuk prodhojnë rezultate sigurie. Ato e bëjnë këtë vetëm kur shtetet janë në gjendje t’i kombinojnë, t’i besojnë njëra-tjetrës përdorimin e tyre dhe ta mbështesin bashkëpunimin politikisht në kohë.
Ky këndvështrim analitik udhëheq analizën që vijon. Duke u mbështetur në një seri intervistash të zhvilluara në Tiranë nga Instituti Shqiptar për Studime Ndërkombëtare (AIIS) me studentë nga College of Europe dhe Universiteti i Tiranës, fokusi vendoset te mënyra se si siguria arsyetohet në nivel shoqëror, kur në lojë janë besueshmëria, koordinimi dhe qëndrueshmëria. Qëllimi nuk është të regjistrohen opinione apo miratime, por të shqyrtohet nëse gjuha e vlerave të NATO-s funksionon si një kornizë e përdorshme për të kuptuar sigurinë në kushte presioni dhe pasigurie.
Nga ky pikënisje, argumenti është i drejtpërdrejtë. Vlerat e NATO-s nuk janë shtesa retorike të sigurisë “së fortë”, por pjesë e infrastrukturës që e bën të zbatueshme sigurinë kolektive. Ato formësojnë mënyrën se si interpretohen angazhimet, si bëhet i besueshëm koordinimi dhe si shoqëritë ruajnë legjitimitetin kur vendimmarrja bëhet e kushtueshme. Kontributet e studentëve trajtohen në përputhje me këtë logjikë: si tregues nëse kjo kornizë mbetet e kuptueshme dhe funksionale përtej mjediseve institucionale.
Analiza që vijon ndjek mënyrën se si studentët e artikulojnë këtë logjikë në praktikë, nëpërmjet çështjeve të besueshmërisë, koordinimit dhe qëndrueshmërisë.
Së pari, intervistat zbulojnë një mënyrë të qëndrueshme arsyetimi rreth besueshmërisë: kushti lidhës i parandalimit. Në këto biseda, mbrojtja kolektive nuk u trajtua si një klauzolë formale që ekziston në letër, por si një çështje menaxhimi pritshmërish nën rrezik: nëse angazhimet besohet se do të mbahen kur të bëhen politikisht dhe strategjikisht të kushtueshme. Kapaciteti ushtarak, në këtë arsyetim, kishte më pak peshë si kapacitet i thjeshtë dhe më shumë si sinjal i vijueshmërisë, sepse pritet të mbahet edhe nën presion. Siç u shpreh një student: “Parandalimi nuk ka të bëjë vetëm me forcën; ka të bëjë me atë nëse pritet që angazhimet të mbahen kur bëhet e kushtueshme.”
Implikimi analitik është se besueshmëria nuk prodhohet vetëm nga asetet, por edhe nga kufizimet institucionale dhe normative që e bëjnë të vështirë tërheqjen ose ndryshimin e kursit. Qeverisja e bazuar në rregulla dhe institucionet e llogaridhënshme e ankorojnë parashikueshmërinë: ato rrisin koston politike të mospërputhjes dhe ulin pasigurinë mbi mënyrën se si do të merren vendimet kur presioni rritet. Në këtë kuptim, vlerat funksionojnë si infrastrukturë e besueshmërisë, duke e shndërruar fuqinë në siguri të besueshme.
Së dyti, studentët e trajtuan në mënyrë të qëndrueshme koordinimin si arritje institucionale, jo si sukses teknik. Ndërveprueshmëria nuk u reduktua në pajisje të përputhshme ose standarde të përbashkëta. Ajo u arsyetua përmes praktikës: rutina, procedura dhe ndërveprimi i përsëritur që e zhvendosin koordinimin nga një zgjedhje politike diskrecionale në një parazgjedhje operacionale. Disa studentë e përshkruan këtë logjikë përmes vetë përvojës së stërvitjes shumëkombëshe. Siç vuri në dukje një pjesëmarrës: “Kur ushtarë nga vende të ndryshme të Ballkanit stërviten krah për krah, bashkëpunimi pushon së qeni teorik. Ai bëhet normal.”
Nga pikëpamja analitike, normalizimi nuk është një përfitim retorik; është një përfitim strukturor. Stërvitja e përsëritur e përbashkët krijon një bazë familjariteti dhe pritshmërie të disiplinuar: kush udhëheq, kush komunikon, kush vepron kur koha është e kufizuar. Ajo ul fërkimin e veprimit kolektiv duke reduktuar nevojën për negociata të improvizuara pikërisht në momentin kur pasiguria dhe presioni i kohës janë më të larta. Koordinimi, në këtë kuptim, nuk improvizohet; ai aktivizohet.
Së treti, intervistat e paraqitën reziliencën shoqërore si kusht funksional sigurie, jo si aspiratë normative. Studentët i lidhën normat demokratike, besimin qytetar dhe institucionet e bazuara në rregulla drejtpërdrejt me kapacitetin e një shoqërie për të mbajtur vendimmarrjen nën presion. Polarizimi, mosbesimi institucional dhe narrativat manipuluese u diskutuan si kufizime të menjëhershme të veprimit kolektiv: ato nuk e shtrembërojnë vetëm debatin publik, por dëmtojnë aftësinë e shtetit për të mobilizuar, për të vendosur prioritete dhe për të ruajtur legjitimitetin në kushte krize. Një student e përmblodhi asimetrinë e presionit bashkëkohor me terma të drejtpërdrejtë: “Dezinformimi është më i lirë se tanket; prandaj rezilienca është bërë një çështje sigurie në vijën e parë.”
Implikimi analitik është se rezilienca funksionon si kapacitet qeverisës. Aty ku institucionet perceptohen si legjitime dhe të bazuara në rregulla, shoqëritë janë më të vështira për t’u përçarë dhe presioni i jashtëm është më pak efektiv. Jo sepse qytetarët bëhen njëtrajtësisht të rreshtuar, por sepse mospajtimi mbetet i qeverisshëm dhe përgjigjja kolektive mbetet e mundshme.
Në Ballkanin Perëndimor, besueshmëria, koordinimi dhe rezilienca përbëjnë një kuadër të integruar: së bashku ato stabilizojnë pritshmëritë, e bëjnë veprimin kolektiv të zbatueshëm nën presion kohor dhe ulin efektivitetin e përpjekjeve për të dobësuar kohezionin nga brenda.
Avantazhi i NATO-s në këtë kontekst nuk është vetëm ajo që mund të dislokojë, por edhe ajo që mund të stabilizojë: pritshmëri të përbashkëta që e bëjnë bashkëpunimin të besueshëm nën presion. Vlerat e NATO-s e ofrojnë këtë shtresë stabilizuese duke formësuar mënyrën se si interpretohen angazhimet, si praktikohet koordinimi dhe si shoqëritë ruajnë legjitimitetin kur sfidohen. Shkëmbimet me studentët nënvizojnë një pikë të thjeshtë: kjo logjikë vlerash nuk kufizohet në deklarata zyrtare. Ajo kuptohet si arsyetim praktik sigurie përtej mjediseve institucionale, duke forcuar besueshmërinë afatgjatë të Aleancës dhe aftësinë e rajonit për të ruajtur stabilitetin kur aktorë të jashtëm synojnë të prodhojnë dyshim.
Ky artikull u prodhua në kuadër të projektit “After the Hague Summit: NATO’s steadfast commitment to defence and deterrence,” i zbatuar nga Instituti Shqiptar për Studime Ndërkombëtare (AIIS) me mbështetjen e Divizionit të Diplomacisë Publike të Organizatës së Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO). Përmbajtja është përgjegjësi e vetme e AIIS dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht pikëpamjet e NATO-s.
