Nga MA, Geron Kamberi
Ekspert për Cështjet e Integrimit Europian
Që nga viti 90, shpejtësitë e ndryshme të zgjerimit të BE-së brenda Ballkanit Perëndimor dhe qasja e përshtatjes kushtetuese për përmbushjen e kushtëzimit përbëjnë sfidat kryesore për ta bërë procesin e integrimit më të shpejtë dhe të besueshëm. Pasi Kroacia u anëtarësua në BE- në vitin 2013, ai mbeti i vetmi vend i Ballkanit Perëndimor që përfundoi në kohën më të shkurtër të mundshme këtë proces. Nga ana tjetër BE-ja miratoi një strategji të re zgjerimi për vendet e Ballkanit Perëndimor në vitin 2018, duke hartuar iniciativën e saj për sundimin e ligjit , si edhe ofroi një kuadër kohor për Serbinë dhe Malin e Zi për t’u bashkuar potencialisht Bashkimit Europian deri në vitin 2025, por pa harruar të përshkruante hapat e ardhshëm për anëtarësimin e Shqipërisë, Maqedonisë së Veriut,Bosnje & Hercegovinës dhe Kosovës. Edhe pse BE-ja i dha dritën jeshile hapjes së bisedimeve për anëtarësim në BE të Maqedonisë së Veriut dhe Shqipërisë, ajo prezantoi gjithashtu edhe një metodologji të re lidhur me “negociatat për anëtarësim” që do të përfshinte tashmë të gjitha vendet e Ballkanit Perëndimor. Ndërkohë, strategjia e re e zgjerimit e miratuar nga Komisioni i BE-së në Mars 2020 me propozimin e presidentit francez Macron, shënoi një ndryshim domethënës. Tashmë ajo mund të konsiderohet si një gur themeli i politikës së zgjerimit të BE-së ndaj Ballkanit Perëndimor, së bashku me kornizën e re të negociatave për anëtarësim që është përqëndruar tek qasja “ kapitujt e parë themelorë ” (drejtësia, siguria, prokurimet, kontrolli financiar, statistikat). Në një sfond të tillë të politikës së zgjerimit të BE-së, artikulli shqyrton zhvillimet më të fundit duke analizuar sesi BE-ja ka menaxhuar shpejtësi të ndryshme të zgjerimit me Ballkanin Perëndimor.
Hyrje
Koncepti i Bashkimit Europian me ‘gjeometri të ndryshueshme’ apo ‘shpejtësi të ndryshme’ e ka shoqëruar procesin e krijimit e funksionimit të kësaj strukture që nga fillimet e saj. Kjo nuk ka qenë një rastësi terminologjike por një ripërkufizim i formës me të cilën po zhvillohej integrimi europian duke filluar me Traktatin e Romës të 25 Marsit 1957, i cili shënoi krijimin e Komunitetit Ekonomik Europian (KEE) me të 6 shtetet e saj themeluese si Gjermania, Franca, Italia e vendet e Beneluksit (Belgjika, Hollanda e Luksemburgu). Vecanërisht kjo u bë e dukshme në fillim të viteve 90 me përfundimin e Luftës së Ftohtë, dëshirën e vendeve të Europës Qëndrore e Lindore për t’u anëtarësuar në BE dhe miratimin e Traktatit të Maastricht-it (1992) që thelloi konceptin e integrimit të Bashkimit Europian. Në tërësi ashtu si format e tjera të integrimit të diferencuar edhe konceptet e ‘gjeometrive të ndryshueshme’, apo ‘shpejtësive të ndryshme’ kanë synuar të justifikojnë dhe të shërbejnë si një riinterepretim i zgjerimit të Bashkimit Europian duke përballur euroskepticizmin apo lodhjen nga zgjerimi në momente të caktuara. Megjithëse procesi i zgjerimit të BE drejt vendeve të Ballkanit Perëndimor kaloi fillimisht nga parimi i qasjes rajonale (regional approah) për t’u përqëndruar më pas tek parimi i rrobaqepësit (tailor made approach), kjo e përfshiu rajonin në mënyrë të natyrshme brenda konceptit të `shpejtësive të ndryshme’ të zgjerimit. Një karakteristikë e tillë është e dukshme mes vendeve të tij sic janë Kroacia, Mali i Zi, Serbia, Shqipëria, Maqedonia e Veriut Kosova dhe Bosnje & Hercegovina, ashtu sic e tregon edhe historia e tyre, në këtë drejtim.
Metodologjia e përdorur ka synuar kryesisht rishikimin dhe rivlerësimin e literaturës shkencore që është marrë me konceptin e “ shumë shpejtësive “ apo “ gjeometrisë së ndryshueshme”, lidhur me procesin e integrimit europian. Klasifikimi i kësaj tipologjie konceptesh është mbështetur në evolucionin e tyre historik që kanë qenë i lidhur ngushtë me ecurinë e politikës së zgjerimit të Bashkimit Europian drejt vendeve të tjera. Në këtë rast metodologjia kërkimore ka përdorur mjetet e analizës sasiore e cilësore të të dhënave nga burimet parësore përsa i përket aplikimit të konceptit apo qasjes së shumë shpejtësive apo gjeometrive të ndryshueshme tek vendet e Ballkanit Perëndimor. Në këtë mënyrë janë hartuar tabela përmbledhëse me të dhëna që ofrojnë informacione në nivel krahasues për të vlerësuar zbatimin e këtij parimi në rajonin e Ballkanit Perëndimor.
- Politika e zgjerimit të BE-së dhe parimi i gjeometrisë së ndryshme apo shpejtësive të ndryshme të integrimit europian
Nëse do të bëjmë një interpretim të thjeshtëzuar, politika e zgjerimit të BE-së ka filluar që kur nisi projekti politik për të krijuar një strukturë ‘sui generis’, sic do të ishte BE, e cila do të bënte të mundur një “paqe afatgjatë” në Europën e pas Luftës së II-të Botërore, duke arritur sot pas gati 70 vjetësh të ekzistencës së saj një periudhë “Belle Epoque”, brenda kontinentit. Nga ana tjetër ky projekt krijoi “joshjen më të madhe institucionale” që do të nxiste shtetet e ndryshme europiane ti “bashkoheshin” duke e “zgjeruar” anëtarësinë e saj përgjatë atyre që mund ti quajmë “valët apo dekadat e zgjerimit”. Tashmë është një fakt i njohur se rrugëtimi i procesit dhe politikës së zgjerimit u parapri nga tre hapat e parë që ngritën në këmbë këtë strukturë sic ishin 1) Deklarata e Europës e 9 Majit 1950 (Deklarata Shuman), 2) Traktati i Parisit (18 Prill 1951) Për krijimin e Komunitetit të Qymyrit e Celikutn (ECSC Treaty) dhe 3) Traktati i Romës (25 Mars 1957 – Për krijimin e Komunitetit Ekonomik Europian – EEC/European Economic Community Treaty)[1]. Nuk ishte rastësi që nga 6 shtetet e para që e themeluan BE (Gjermani, Francë, Itali, Hollandë, Belgjikë, Luksemburg), 3 prej tyre vinin nga një “krijesë” që e kishte emrin BENELUX. Unioni apo Bashkimi i vendeve të Benelux-it (BENELUX – BElgium; NEtherlands ; LUXemburg) e cila ishte krijuar më 05 Shtator 1944 si një Union Doganor në cilësinë e një bashkimi politiko-ekonomik dhe kishte paraprirë deri diku atë që po lindte[2]. Ndërkohë menjëherë pas Traktatit të Romës, të 6 vendet themeluese ishin në pritje që pjesa tjetër e vendeve të Europës Perëndimore t’u bashkohej si vende anëtare, ndërkohë që Europa Qëndrore e Lindore kishte rënë nën sundimin komunist c’ka do të shënonte një bashkëjetesë për 40 vjet sipas parimit “të ndarë në diversitet”, ku tashmë diversiteti ishte politik, ideologjik dhe ekonomik. Duhet theksuar se politika e zgjerimit të BE-së drejt vendeve jo-anëtare, përfshirë ato të Ballkanit Perëndimor tashmë është shndërruar një ndër instrumentat e politikës së jashtme të Bashkimit Europian ku terma të tillë akademikë të teoricienëve të marrëdhënieve ndërkombëtare si “fuqia e butë”(soft power) apo “fuqia transformuese” (transformative power)[3] përpiqen të argumentojnë suksesin e këtij instrumenti. Mënyra sesi BE e shpreh interesin politik e teknik për t’u zgjeruar me vende të reja tashmë është e përcaktuar në Nenin 49 të Traktatit për Funksionimin e BE (Traktati i Lisbonës 2009, në fuqi), që pohon se “anëtarësimi në BE është i hapur për cdo shtet europian që respekton vlerat e përkufizuara në Nenin 2: Neni 2 “respekti për dinjitetin njerëzor, lirinë, demokracinë, barazinë, sundimin e ligjit, dhe respektin për të drejtat e njeriut përfshirë të drejtat e minoriteve”[4]. Zgjerimi i Bashkimit Europian me vende të reja anëtare është konsideruar si proces i përmbushjes së kritereve teknike që kanë hyrë në fjalorin e gjerë të termave të BE-së si epitoma të lidhura me emrat e qytete apo kryqyteteve të Europës ku janë zhvilluar Samitetet e krerëvë të shteteve të BE-së. Emërtime të tilla si kriteret e Shengenit(1985)[5], Maastricht-it(1992)[6], Kopenhagen-it(1993)[7], Madrid-it(1995)[8].
Ndonëse ato mund të ngjallin indiferencë mes njerëzve të zakonshëm që procesin e zgjerimit e përjetojnë përmes rezultateve të “4 lirive” (liria e lëvizjes së personave, mallrave, kapitaleve dhe shërbime), shpesh ato janë “dhimbja e vërtetë e kokës” për politikanët dhe administratat publike të vendeve anëtare apo atyre kandidate. Ndër kriteret e para-anëtarësimit në BE vecohen ato të Kopenhagen-it(1993) e Madrid-it(1995) që lidhen me plotësimin e elementëve politikë e administrativë si edhe kriteret e post–anëtarësimit ku përmenden ato të Shengen-it(1985) e Maastricht-it (1992) që duhet të ndjekin shtetet e porsanëtarësuara për t’u bërë pjesë e Zonës Euro apo Zonës Shengen. Si rredhojë procesi i anëtarësimit në BE ngjan me një “maratonë kriteresh” përmes të cilave vetëpërsoset cdo hap i tregut të brendshëm që është shtylla kurrizore e këtij gjigandi ekonomik me një treg prej 560 milion banorësh e GDP vjetore prej 17 trilionë dollarësh.
Në fakt historia e zgjerimit të BE-së është e lidhur me kufij kronologjikë të klasifikuar si “para dhe pas viteve 1990” ku periudha kohore 1957-1990 përjetoi “3 valë zgjerimi” brenda Europës Perëndimore e Jugperëndimore ku 6 vende të tilla si Anglia, Irlanda, Danimarka (1973)[1], Greqia(1981)[2], Spanja, Portugalia(1986)[3] iu bashkëngjitën “klubit themelues të BE-së”, ku kriteri i vetëm i zgjerimit ishte “dëshira e BE-së për t’u zgjeruar drejt një bashkimi sa më të fuqishëm ekonomik e vlerash të demokracisë liberale”[4]. Periudha pas viteve 90 do ta kthente zgjerimin jo në dëshirë por në politikë dhe instrument të fuqizimit dhe ndikimit në rendin e ri global, por sic dihet politika ka ligjet e saj. Megjthëse periudha pas viteve 90 përjetoi zgjerimin e BE-së me ish-vendet të EFTA-s, Austria, Finlande, Suedi(1995), ato ishin vazhdim i inercisë e “dëshirës” së BE-së për të mirëpritur vendet e pasura e të mirëzhvilluara të kontinentit. Teksa në radhë për të trokitur në dyert e BE ishin vendosur ish-vendet e Europës Qëndrore e Lindore (EQL) të porsadala nga regjimet komuniste u kuptua se tashmë kishte nevojë për “kritere zgjerimi”. Kriteret e Kopenhangenit(1993) për këto vende që u shprehën në Konkluzionet e Presidencës Daneze së BE-së të vitit 1993, përcaktonin se “Anëtarësimi kërkon që shteti kandidat të ketë arritur stabilitetin e institucioneve duke garantuar demokracinë, sundimin e ligjit, të drejtat e njeriut, respektin dhe mbrojtjen e minoriteteve , ekzistencën dhe funksionimin e ekonomisë së tregut ashtu si edhe kapacitetin për të përballuar presionin konkurues dhe forcat e tregut brenda BE-së, aftësinë e shtetit kandidat për të marrë përsipër detyrimet e anëtarësimit duke përfshirë angazhimet ndaj qëllimeve politike, ekonomike e monetare të unionit’[5]. Më pas Kriteret e Madridit(1995) përfshinë kriteret për shtetin kandidat që anëtarësimi i tij“ të shoqërohej me përshtatjen e duhur të strukturave administrative në nivel kombëtar në mënyrë që legjislacioni i BE-së të zbatohej në mënyrë të efektshme përmes strukturave të duhura administrative dhe gjyqësore”[6].
Pavarsisht ato mund të dukeshin në pamje të para si këshilla të thjeshta higjenike “të larjes së durave para të ngrënit”, në këtë rast për shëndetin e sistemit demokratik e ekonomisë së tregut për vendet e EQL, pas tyre qëndronte një proces i gjatë i përmbushjes së kritereve e normave juridike, politike e ekonomike. Kjo mishërohet nga pikëpamja formale nga “11 stacione” të procesit të anëtarësimit në BE, që përmbajnë përmbushjen në afate të ndryshme kohore të hapave të tillë si ”1.Nënshkrimi i Marrëveshjes Asocimit, 2.Aplikimi për anëtarësim, 3.Marrja e statusit kandidat, 4.Rekomandimi për Hapjen e Negociatave nga Komisioni Europian përmes Avis (opinioni pozitiv), 5.Miratimi i hapjes së negocitave nga Krerët e Shteteve të BE, 6.Procesi i skanimit të legjislacionit të vendit kandidat(screening) nga Komisioni Europian, 7.Caktimi i datës së hapjes së negociatave, 8.Fillimi i procesit të negociatave mes vendit kandidat e Komisionit Europian për 35 kapitujt e acqui communitaire, 9.Mbyllja e negociatave e nënshkrimi i Traktatit të Anëtarësimit, 10.Ratifikimi i Traktatit të Anëtarësimit nga vendet anëtare të BE e institucionet e BE (Komisioni, Këshilli Europian, Parlamenti), 11.Anëtarësimi i vendit me të drejta të plota”[7]. Në thelb kohëqëndrimi i vendit kandidat në secilën prej këtyre stacioneve varet nga vullneti, kapacitetet administrative kushtëzimet politike por edhe marrëdhëniet me shtete të vecanta të BE-së. Nëse bejmë një krahasim përgjatë gjithë valëve të zgjerimit të BE në vendet e Europës Veriperëndimore (Angli, Irlandë, Danimarkë, Austri, Finlandë, Suedi) Europës Jugperëndimore (Greqi, Spanjë, Portugali), Mesdheut Perëndimor (Maltë, Qipro), Europës Qëndrore e Lindore (Ceki, Hungari, Poloni, Sllovaki, Estoni, Litiuani, Letoni, Slloveni, Rumani, Bullgari) vërejmë se ato kanë ndodhur brenda në rrjedhe kronologjike në formë të përsëritur 10 vjecarësh apo “dekadash zgjerimi”. Kjo u vërejt edhe tek vala e zgjerimit në Europën Qëndrore e Lindore (Ceki, Hungari, Poloni, Sllovaki, Estoni, Litiuani, Letoni, Slloveni (1993- 2004), Rumani, Bullgari(1998-2007), Kroacia(2003 -2013).
Por në faza të ndryshme të historisë së zgjerimit të BE-së kanë dalë terma të tillë si gjeometri e ndryshueshme, ecje me dy shpejtësi, thellim të integrimit dhe jo zgjerim, për të mbërritur në terma të tillë si lodhje nga zgjerimi apo kapacitet tretës apo përthithës i BE-së[8]. Duke u shtyrë në krahasimin e fundit, BE ngjan me një organizëm të gjallë natyror ku baza e“ushqimit” i tij mbetet zgjerimi me shtete të rinj anëtarë.
Qasja e Europës me Shumë Shpejtësi (termi në origjinal: Multi-speed Europe) apo Integrimi i Diferencuar (termi në origjinal: Differentiated Integration)[1] u vërejt vecanërisht në prag të përfundimit të Luftës së Ftohtë dhe procesit të bashkimit të dy Gjermanive, që kushtëzonin një rikonceptim tjetër të BE-së. Ideja e një Europe me Dy Shpejtësi “ (termi në origjinal:Two–Speed Europe) u ravijëzua në mënyrë të qartë që në fjalimin para Parlamentit Europian më 24 Maj 1984[2], nga ana e ish-presidentit francez Fransua Mitterrand. Ai e vazhdoi këtë qasje teksa në fillim të viteve 90 iu referua ndërtimit të BE-së sipas parimit të “Rrathëve Koncentrikë”(termi në origjinal: EU Concentric Circles). Në një fjalim të mbajtur në Institutin Mbretëror për Marrëdhëniet Ndërkombëtare (RIIA-Royal Institute of International Affairs), në Londër në 15 Mars 1987[3] dhe në intervistën e dhënë gazetës franceze “Vendredi”, më 12 Janar 1990 ai përfytyronte krijimin e një Konfederate Europiane (EU Confederation), në bazë të kësaj qasje, duke përcaktuar se “Rrethi i parë përbëhet nga Komuniteti Ekonomik Europian –EEC, që do të ketë struktura të forta të unifikuara dhe rrethi i dytë është Konfederata Europiane që përbëhet nga një tërësi rregullash mbi bazën e të cilave do të garantohej bashkëjetesa e vendeve anëtare dhe do të sigurohej shkëmbimi mes njerëzve e një bashkësie të sigurtë”[4]. Nga ana tjetër kjo ide u përforcua edhe nga dokumenti i botuar në 28 Korrik 1989[5] nga dy këshilltarë të kancelarit gjerman Helmut Kohl, Michael Mertes dhe Norbert J. Prill, që mbështetën konceptin e një “Europe me Rrathë Koncentrikë”, cka nënkuptonte një BE që përqëndrohej rreth një bërthame me 6 shtetet themeluese (Gjermani, Francë, Itali e vendet e Beneluksit – Hollandë, Belgjikë, Luksemburg) ndërsa shtetet e tjera anëtare iu bashkëngjiteshin atyre nga pikëpamja e vizionit dhe politikave. Ndërkohë pas rënies së Murit të Berlinit dhe shpërbërjes së regjimeve komuniste në vendet e Europës Qëndrore e Lindore, kjo qasje konceptuale u rishfaq sërish në vitin 1994 kur dy politikanë kristiandemokratë gjermanë si Wolfgang Schäuble dhe Karl Lamers[6] publikuan një dokument në të cilin ata bënin thirrje për një “Europë/BE bërthamë “ (termi në origjinal Kerneuropa), e cila do të kishte “një efekt tërheqës drejt qendrës”[7], pra do të vepronte si forcë tërheqëse magnetike për pjesën tjetër të Europës. Në këtë mënyrë ata risollën në vëmendje konceptin e hershëm të Mertes & Prill të Europës me Rrathë Koncentrikë duke argumentuar se BE-ja e pas Luftës së Ftohtë do të dukej më mirë si një “Europë e rrathëve olimpikë të lidhur me njëri-tjetrin“, sesa një “Europë e rrathëve koncentrikë”[8].
Megjithatë duhet theksuar se koncepti i integrimit të diferencuar (termi në anglisht : differentiated integration(DI)[9] e ka shoqëruar Bashkimin Europian që në fazat e para të krijimit e funksionimit të tij. Në këtë rast kjo qasje ka arritur të krijojë një evolucion teorik dhe praktik përgjatë të gjithë fazave apo proceseve të zgjerimit të Bashkimit Europian drejt vendeve të tjera anëtare. Falë këtyre zhvillimeve tashmë janë identifikuar 3 lloje të “ integrimit të diferencuar “ të cilat në thelb janë përcaktuar nga natyra e vecoria e tyre.[10]
Së pari koncepti i “integrimit të diferencuar” u përdor si argument dhe mbështetje teorike lidhur me modelet e një Europe me Dy Shpejtësi (nënkupto BE), (termi në anglisht: Two speed Europe) apo me Shumë Shpejtësi (termi në anglisht : Multi-speed Europe). Në thelb termat e mësipërm e përkufizonin dallimin apo diferencimin në procesin e integrimit europian si një kategori kohore, pra dy apo më shumë shtete anëtare zgjidhnin shpejtësi të ndryshme për të integruar plotësisht politikat e tyre me ato të BE-së. Nga ana tjetër duke zgjedhur këtë qasje një vend kishte mundësi të arrinte në mënyrë graduale një integrim simetrik me vendet e tjera por pa penguar dëshirën e tyre për të ecur më shpejt.
Së dyti ishte integrimi i diferencuar, duke patur parasysh konceptin e territorit sesa atë të kohës për të arritur një nivel të caktuar integrimi brenda BE. Përfytyrimi i sipërmendur mbështetet tek diferencimi territorial që doli në pah vecanërisht pas viteve 90 e që përkoi me përfundimin e Luftës së Ftohtë dhe dëshirën e vullnetin politik të ish-vendeve të Europës Qëndrore e Lindore për t’iu bashkuar BE. Kjo nënkuptonte një Europë pra BE të ndarë kryesisht mes pjesës së Europës Perëndimore, që ishte më e integruar dhe Europës Lindore që kishte një nivel më të ulët integrimi për shkak të trashëgimisë së saj politike e social-ekonomike[11]. Në mënyrë të përmbledhur kjo qasje është përfaqësuar nga konceptet e modelet e një Europe bërthamë (termi në anglisht: Core Europe)[12] apo një Europe të Rrathëve Koncentrikë[13](termi në anglisht : Concentric circles of EU).
Së treti është modeli apo koncepti i një Europe me Gjeometri të Ndryshueshme[14] (termi në anglisht: EU Variables Geometry), apo sic emërtohet ndryshe një Europë ‘à la carte’, ku diferencimi mes vendeve bëhet në bazë të sektorëve e politikave të ndryshme të integrimit europian. Kjo është e lidhur me faktin se një grup vendesh synojnë të integrohen më shpejt në një politikë të caktuar përkundrejt vendeve të tjera që marrin pjesë në këtë proces.
Në mënyrë të përmbledhur evolucioni historik i konceptit të BE me shumë shpejtësi ka ofrur gjashtë aspekte të “integrimit të diferencuar “[15] që janë shprehur në nivele të ndryshme të lidhura me 1) kohën, 2) territorin , 3) politikat, 4) traktatet, 5) vendimmarrjen dhe 6) pjesëmarrjen në politikat e ndryshme të Bashkimit Europian [16]. Në nivel të vendeve anëtare të BE , koncepti dhe debati i një Europe me shumë shpejtësi apo me gjeometri të ndryshueshme ka qenë gjithmonë i pranishëm, ndërkohë që tashmë në forma të ndryshme është shtrirë edhe drejt politikës së zgjerimit në Ballkanin Perëndimor .
1.1 Nga qasja rajonale tek parimi i `kostumit sipas trupit ose regatës: Raporti i BE me Ballkanin Perëndimor si fillim i procesit të shpejtësive të ndryshme për anëtarësim
Në këto 20 vjet nga të shtatë vendet e Ballkanit Perëndimor (Kroacia, Serbia, Mali i Zi, Bosnje-Hercegovina, Maqedonia e Veriut, Shqipëria dhe Kosova), që u bënë pjesë e së ashtuquajturës formulë matematike-gjeopolitike “ish Jugosllavia – 1 + 1” (për shkak të vecimit te Sllovenisë duke e bashkuar me vendet e Europës Qëndrore e Lindore dhe përfshirjes në këtë grup të Shqipërisë), vetëm Kroacia ka arritur të anëtarësohet në BE. Megjithëse konceptet e metodologjitë e integrimit në BE që prej viteve 80 kanë njohur emërtime të ndryshme si “Europa e shumë shpejtësive; Europa e dy shpejtësive; Europa e gjeometrisë së ndryshueshme ; Europa e rrathëve koncentrikë ; Europa bërthamë”, që prej vitit 2003 për vendet e Ballkanit Perëndimor është përshtatur nga ana e Komisionit Europian qasja e “rrobaqepësit” apo “parimi i regatës- garës me vela”[17]. Kjo nënkuptonte se rajoni i Ballkanit Perëndimor në procesin e anëtarësimit nuk do të trajtohej si “rajon gjeopolitik”, por më shumë si një rajon gjeografik që pret t’i bashkohet BE-së. Në këtë kuadër qasja është individuale, pra cdo vend i Ballkanit Perëndimor do të vlerësohet individualisht sesa shpejt do të “arrinte me varkën me vela-regatën”(termi në origjinal – regata principle) në destinacionin BE. Ashtu sikurse secilit do t’i pritej një “kostum kushtesh politike e teknike”(termi në origjinal : tailor-made approach) në vartësi të trashëgimisë politike e social ekonomike që ata mbartnin nga para viteve ‘90[18], pra në funksion të distancës që i ndante nga kriteret BE të anëtarësimit.
Ballkani Perëndimor përkundrejt vendeve të ish-Europës Qëndrore e Lindore nuk përjetoi një “tranzicion të kadifejtë”, por një “tranzicion të plumbtë” të mbushur me konflikte të dhunshme që u shënuan vecanërisht nga shpërbërja e përgjakshme e ish-Republikës Federative të Jugosllavisë, pas viteve 90. Emërtimet e Procesit të Stabilizim Asocimit (PSA) dhe Marrëveshjeve të Stabilizim- Asocimit (MSA) janë dëshmi e perceptimit të BE-së për rajonin që kishte nevojë fillimisht të ‘stabilizohej’ e më pas të ‘asociohej’ me BE-në. Megjithatë MSA që u nënshkruan me secilën nga këto vende, plus Shqipërinë, duket sikur i dhanë shtysë një procesi ku mbizotëronte një qasje rajonale e përbashkët. Përgjatë afro 25 vjetëve nga Samiti i Sarajevës në 1999 që hodhi bazat e Procesit të Marrëveshjeve të Stabilizim Asocimit (PSA) vetëm Kroacia është anëtarësuar nga grupimi prej 7 vendesh të Ballkanit Perëndimor. Për hir të së vërtetës problematikat e këtyre vendeve, që në fakt janë “ushqimi i ardhshëm për mekanizmin e anëtarësisë në BE”, ka qenë dhe vazhdojnë të jenë të mbushura me “shije të ndryshme” ku spikasin që nga “erëzat pikante orientale” të korrupsionit, të nepotizmit apo në ndonjë rast të ekstremizimit fetar e politik apo autoritarizmit. Kjo e ka shtyrë BE-në drejt një lloj “diete” për të mos u ngutur me “menynë” e anëtarëve të rinj që vinë nga Ballkani Perëndimor.
Megjithatë shqetësimi i BE-së drejtuar vendeve të rajonit është perceptuar edhe si hiperbolizim teksa askush nuk beson se tërësia e këtyre vendeve me afro 17 milion banorë, që është me e vogël se Rumania, mund të përbënte problem për “kapacitetin tretës” apo përthithës të BE-së. Gjithsesi përmirësimi i këtij “ushqimi të ri anëtarësie ballkanike” ka synuar të jetë në përputhje me dietën strukturore të BE, përmes një sërë trajtimesh të tilla si Procesi i Sarajevës (Procesi i Stabilizim Asocimit 1999)[19], Procesi i Zagrebit(2000), Procesi i Selanikut(2003), Procesi i Berlinit (2014) e tash së fundi REA(Zona Ekonomike Rajonale) një lloj varianti i komunitetit të Beneluxit, të shoqëruar me një sërë instrumentash financiarë si PHARE, CARDS, IPA.
Tab 1. Të dhëna të përgjithshme për 6 vendet e Ballkanit Perëndimor
| Nr | Emri i Vendit | Popullsia | Sipërfaqja | GDP | GDP/per kapita |
| Vendet e BP=6 | |||||
| 1 | Bosnie&Hercegovina | 3,475,000 | 51,129 km2 | 23 miliardë $ | 7,078 $ |
| 2 | Kosova | 1,935,259 | 19,887 km2 | 8.5 miliard $ | 4,649 $ |
| 3 | Mali i Zi | 620,739 | 13,812 km2 | 5 miliardë $ | 7,688 $ |
| 4 | Maqedonia e Veriut | 1,836,713 | 25,713 km2 | 12 miliardë $ | 6,143 $ |
| 5 | Serbia | 7,186,762 | 88.361km2 | 65 miliardë $ | 9,560$ |
| 6 | Shqipëria | 2,845,955 | 28,748 km2 | 16 miliardë $ | 5,847 $ |
| Vendet e BP=6 | 17,900,418 | 227,750km2 | 139.5miliardë $ | 6,712 $ | |
| Vendet e BE=27 | 447,007,596 | 4,233,462 km2 | 17 trilion$ | 40,995$ |
Tabela 2. Kronologjia e procesit të integrimit të vendeve të Ballkanit Perëndimor në BE
Tabela 3.Financimet e BE për vendet e Ballkanit Perëndimor 1993-2020
Megjithatë duhet theksuar se fillimisht BE ndoqi me Ballkanin Perëndimor në mes të viteve 90 atë që u njoh si “qasja rajonale” (regional approach)[20], ajo nuk vazhdoi më si një qasje e tillë pas vitit 2003, për t’u lidhur me procesin e zgjerimit. Në këtë kuadër strategjia e përgjithshme e BE-së për Ballkanin Perëndimor që u mbështet tek qasja rajonale u mishërua në Procesin e Stabilizim-Asociimit (SAP)[21], duke synuar të ndihmonte çdo vend të rajonit në përmbushjen e kushteve përkatëse të BE-së, për anëtarësim. Procesi u strukturua në një nivel bashkëpunimi dypalësh dhe rajonal ku elementi dypalësh përfshinte çështje të tilla si: liberalizimi i zgjeruar i tregtisë, ndihma financiare, bashkëpunimi në drejtësi e punë të brendshme ashtu sikurse negocimi e nënshkrimi i Marrëveshjes së Stabilizim Asocimit (MSA). Përveç faktit që MSA-ja ofronte një perspektivë të caktuar për anëtarësimin, ajo ishte gjithashtu një marrëveshje kuadër me të cilën BE-ja mund të siguronte një përputhje me “parimin e kushtëzimit” përkundrejt vendeve të Ballkanit Perëndimor. Nga ana tjetër dimensioni rajonal nxiti bashkëpunimin dhe marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë ndërmjet vendeve të Europës Juglindore dhe marrëveshja për krijimin e Paktit të Stabilitetit të Europës Juglindore ngjalli entuziazmin fillestar se BE po kërkonte të ndiqte një qasje rajonale deri në procesin e anëtarësimit të plotë në BE.
Por duke patur parasysh trashëgiminë e konflikteve në rajon, BE e ndërtoi strategjinë e saj përkundrejt Ballkanit Perëndimor duke ndjekur parimin e “mosvendosjes së të gjitha vezëve në një shportë”. Në këtë rast Këshilli i Bashkëpunimit Rajonal (RCC), i cili zëvendësoi Paktin e Stabilitetit për Evropën Juglindore në vitin 2008 vazhdon të shërbejë si një lloj “purgatori” ku cdo vend i rajonit përmes vullnetit e angazhimit përfshihet në iniciativat e ndryshme të bashkëpumimit me vendet e Ballkanit Perëndimor “duke u pastruar” nga historitë e së kaluarës. Ndërkohë procesi i plotësimit të kushteteve për t’u anëtarësuar në Bashkimin Europian ndjek qasjen individuale “secili sipas meritës e rezultatit”.
Përkundrejt këtyre zhvillimeve tashmë është e qartë se Ballkani Perëndimor është duke përjetuar zbatimin e parimit “të shumë shpejtësive”[22], në raport me procesin e zgjerimit drejt Bashkimit Europian. Është fakt se brenda vendeve të rajonit po konsolidohen “tre shpejtësi të ndryshme ”[23] ku, 1) Mali i Zi & Serbia, 2) Shqipëria e Maqedonia e Veriut dhe 3) Bosnje& Hercogovina e Kosova përbëjnë tre grupimet e vendeve që janë përballë kësaj qasje. Përgjatë këtij rrugëtimi ata nuk kanë ndryshuar vetëm shpejtësinë drejt këtij procesi por janë përballur edhe me ndryshimin e qasjeve të BE në këtë drejtim. Psh Mali i Zi, pas marrjes së statusit kandidat në Dhjetor të vitit 2010, arriti në një kohë të shkurtër hapjen e negociatave, në Qershor të vitit 2012 duke hapur për negocim 22 nga 35 kapituj dhe duke vendosur si objektiv ti përmbyllë ato brenda vitit 2020 për të qenë anëtari i 29-të i BE.
Ndërsa rasti i Serbisë vlen të përmendet si një shembull i “fuqisë së butë”, të BE për të arritur objektiva gjeostrategjikë. Duke qenë se Serbia u shpall vend kandidat në Mars të vitit 2012, në Qershor të vitit 2013 Këshilli Evropian pranoi rekomandimin e Komisionit për hapjen e negociatave me Serbinë duke filluar negocimin e kapitujve të parë të anëtarësimit në BE.Në këtë kuadër duhet përmendur se, ndonëse Serbisë iu hap drita jeshile për çeljen e procesit të negociatave që në Qershor të vitit 2013, ato u shtynë dhe kapitujt e parë u hapën vetëm në dhjetor të 2015. Një nga arsyet ishte presioni që po ushtrohej në mënyrë që Serbia të njehsonte politikën e saj të jashtme me atë të BE , kryesisht në raport me Rusinë, por edhe me përfshirjen e çështjes së Kosovës në kapitullin 35, dhe trajtimin e saj përgjatë gjithë procesit të negociatave. Nga ana tjetër Kosova dhe Bosnja Hercegovina ende vazhdojnë të përballen me “unicum-in” e tyre në raport me situatën e brendshme.
Historia e deritanishme e marrëdhënieve të Bashkimit Europian me Ballkanin Perëndimor është karakterizuar nga përpjekja për të ndjekur një qasje rajonale kryesisht në raport me problematikën e përbashkët të këtyre vendeve e vecanerisht për t’i nxitur drejt pajtimit e shmangies së konflikteve. Megjithatë në raport me procesin e anëtarësimit të tyre në BE kjo qasje është konsideruar e panevojshme duke synuar që secilit vend ti ofrohet mundësi t’a ndryshojë vetveten duke ndjekur vullnetin e dëshirën e tij për ndryshim. Ndonëse kjo qasje e ka zgjatur disi procesin përkundrejt përvojave të mëhershme të anëtarësimit, BE ka qenë e vetëdijshme për këtë dhe ka synuar të blejë kohën e nevojshme përmes proceseve të ndryshme politike që ka zhvilluar ndër vite. Ato kanë synuar të mbajnë gjallë optimizmin e vendeve të rajonit përkundrejt perspektivës së anëtarësimit në BE, përballë cdo shenjë lodhje apo pesimizmi nga mosanëanëtarësimi i tyre i shpejtë apo ndryshimit të metodologjisë së anëtarësimit.
2. Nga Procesi i Zagrebit(2000) tek Procesi i Berlinit(2014) : Rikthimi tek “qasja rajonale” dhe përshtatja kushtetuese në Shqipëri për përmbushjen e aspekteve të kushtëzimit.
Bashkimi Europian u përpoq ta vazhdojë qasjen rajonale drejt Ballkanit Perëndimor që pas gjysmës së dytë të viteve 90. Këtë objektiv e shpjegon përpjekja e vazhdueshme për ta ruajtur të gjallë procesin e “dimensionit të qasjes rajonale”, përkundrejt vendeve të Ballkanit teksa ai ka patur disa faza që tashmë kanë hyrën në fjalorin e eurointegrimit si Procesi i Zagrebit(2000), Procesi i Selanikut(2003) dhe së fundimi Procesi i Berlinit(2014) Procesi i Zagrebit (2000)[1] që përuroi edhe takimet e përvitshme BE-Ballkan Perëndimor, duke ndjekur atë që ishte përkufizuar si Procesi i Sarajevës(1999) pas përfundimit të konflikti në Kosovë, krijoi përshtypjen se tashmë procesi i integrimit mund të rridhte drejt një qasje rajonale. Ndonëse kjo u ripërsërit nga Samiti i Maria da Feira (2000)[1] në Portugali, në historinë e këtij procesi do të shënonte një pikë të rëndësishme kthese Samiti i Selanikut (2003)[2] i cili do të niste një proces të gjatë të përfshirjes së Ballkanit Perëndimor në BE përmes asaj që do të emërtohej si Procesi i Selanikut. Megjithëse Komisioni Europian e ka rivlerësuar në mënyrë periodike ecurinë e këtij procesi (2006; 2008)[3] vendet e Ballkanit Perëndimor, përvec Kroacisë, lëviznin me vështirësi. Në të gjithë këtë përshkrim një nga elementët që e karakaterizon apo e ka frustuar procesin e zgjerimit në Ballkanin Perendimor është termi kohë. Kjo është parë herë si “kohë e stërzgjatur” apo edhe si “kohë e pafund”. Në fakt “koha biologjike” e individit ballkanas dhe “koha politike” apo në këtë rast “koha teknike e anëtarësimit” shpesh nuk përputhen dhe kjo ka sjellë mes këtyre vendeve atë që mund ta emërtojmë “lodhja nga moszgjerimi” përkundrejt shprehjes që zuri vend në mes viteve 2000 në zyrat e Brukselit “lodhja nga zgjerimi” (anglisht: enlargement fatigue).
Nëse do të merrnim si pikë referimi Deklaratën e Samitit të Selanikut të 21 Qershorit 2003 që i dha jetë procesit që do të njihej si Procesi i Selanikut, në këto 20 vite BE-në e kanë ndjekur një sërë krizash si për të përmbushur profecinë e Zhak Delorit, ish Kryekomisionerit Europian në mes të viteve ‘80, se “BE është zhvilluar përmes krizave”. Në to përfshihen kriza financiare e 2008, kriza e borxhit grek në Eurozonë në 2010, kriza e valës së emigrantëve sirianë në 2015, vala e akteve terroriste në Francë, Belgjikë, Gjermani e Austri e Suedi në 2016-2017 që po përmbyllen me dy krizat e fundit me ndikim global sic ishte pandemia Covid 19 dhe vecanërisht agresioni i Rusisë kundrejt Ukrainës. Përkundrejt këtyre zhvillimeve dinamike në nivel politik e gjeopolitik, BE ka synuar që procesin e zgjerimit drejt Ballkanit Perëndimor ta kushtëzojë sërish duke përshtatur e ndryshuar mënyrën sesi do ti qasen këtij rajoni nga pikëpamja e negociatave. Duke patur parasysh problematikën e rajonit me cështjet e “qeverisjes së mirë e vecanërisht të luftës ndaj krimit të organizuar e korruposionit, BE në vijim të negociatave me Kroacinë, miratoi atë që njihet si “ qasja e re “ (termi në origjinal: new approach) duke i dhënë përparësi Kapitullit 23: Gjyqësori e të Drejtat Themelore e Kapitullit 24: Drejtësia, Liria e Siguria[1]. Komisioni Europian e ka nënvizuar në mënyrë të qartë këtë qasje të re teksa në Strategjinë e Zgjerimit të BE (2011-2012) thekson se
“përvoja e fituar nga negociatat me Kroacinë do të jetë në dobi të negociatave të ardhshme me vendet e tjera. Për këtë qëllim, Komisioni Europian do të propozojë një qasje të re në lidhje me çështjet që lidhen me gjyqësorin , të drejtat themelore, drejtësinë dhe cështjet e brendshme. Këto duhet të trajtohen në fillim të procesit të negociatave për anëtarësim dhe kapitujt përkatës të hapen në përputhje me rrethanat dhe në bazë të planeve të veprimit e të dhënave bindëse”[1]. Qasja e re e BE-së për Kapitujt 23 dhe 24, e prezantuar për herë të parë në procesin e negociatave kroate, tashmë është integruar plotësisht në negociatat e BE-së me Malin e Zi dhe Serbinë, dhe u konsiderua si normë për të gjitha bisedimet e ardhshme të anëtarësimit me vendet e rajonit. Në këtë qasje të re, të propozuar në 2011 nga Komisioni Evropian dhe të miratuar nga Këshilli, vendet e Ballkanit Perëndimor shihen nga pikëpamja rajonale me “të njëjtat sëmundje institucionale” por “kurat apo mjekimet që do të përzgjedhin do të jenë individuale”. Për rrjedhojë kjo nënkupton sërish nivele të ndryshme shpejtësish të anëtarësimit të tyre në BE. Nga ana tjetër kjo qasje u përforcua nga Dokumenti i Politikave të Komisionit Europian “Mbi të Ardhmen e BE”[2], ku ish-presidenti i Komisionit Europian deklaroi se “nuk do të kishte një zgjerim të BE për 5 vitet e ardhshme 2014-2019)”. Megjithëse Procesi i Berlinit (2014)[3] në këtë rast ishte një përpjekje për të rikthyer qasjen rajonale drejt Ballkanit Perëndimor e cila u pëforcua në 2018 nga Strategjia e BE për Ballkanin Perëndimor[4]dhe Plani Ekonomik i Investimeve për Ringjalljen Ekonomike[5], pas pandemisë Covid 19, metodologjia e re e zgjerimit dhe negociatave të Bashkimit Europian për Ballkanin Perëndimor që u miratua në 2020[6] nën ndikimin e presidentit francez Eduard Macron ka sjellë një përzierje të konceptit të shumë shpejtësive dhe të qasjes rajonale ku shihet sërisht “një Ballkan me 3 shpejtësi”.
Tab 4: Grupimet(Clusters) e kapitujve të negociatave me BE sipas metodologjisë së re të zgjerimit të BE, miratuar më 25 Mars 2020
| Nr | Emërtimet e Grupimeve të Kapitujve të Acquis Communnautaire të BE | Kapitujt e Acquis Communautaire të BE |
| I | Themeloret | Kapitulli 5: Prokurimi Publik |
| -II- | Kapitulli 18:Statistikat | |
| -II- | Kapitulli 23: Gjyqësori & të Drejtat themelore | |
| -II- | Kapitulli 24:Drejtësia,Liria, Siguria | |
| -II- | Kapitulli 32:Kontrolli Financiar | |
| -II- | Kriteri Ekonomik | |
| -II- | Funksionimi i institucioneve demokratike | |
| II | Tregu i Brendshëm | Kapitulli1:Lëvizja e Lirë e Mallrave |
| -II- | Kapitulli 2:Lëvizja e Lirë e Punëtorëve | |
| -II- | Kapitulli 3:E Drejta e Vendosjes &Liria për të ofruar Shërbime | |
| -II- | Kapitulli 4:Lëvizja e Lirë e Kapitalit | |
| -II- | Kapitulli 6:E Drejta e Kompanive të biznesit | |
| -II- | Kapitulli 7:Pronësia Intelektuale | |
| -II- | Kapitulli 8:Politika e Konkurueshmërisë | |
| -II- | Kapitulli 9: Shërbimet Financiare | |
| -II- | Kapitulli 28:Shëndeti&Mbrojtja e Konsumatorit | |
| III | Konkurueshmëria &Rritja ekonomike gjithpërfshirëse | Kapitulli 10: Shoqëria e Informacionit& Media |
| -II- | Kapitulli 16: Taksimi | |
| -II- | Kapitulli 17: Politika Ekonomike&Monetare | |
| -II- | Kapitulli 19: Punësimi&Politika Sociale | |
| -II- | Kapitulli 20:Ndërmarrjet&Politika Industriale | |
| -II- | Kapitulli 25:Shkenca& Kërkimi shkencor | |
| -II- | Kapitulli 26:Arsimi& Kultura | |
| -II- | Kapitulli 29: Bashkimi Doganor | |
| IV | Agenda e Gjelbër&Transporti i qëndrueshëm | Kapitulli 14: Politika e Transportit |
| –II- | Kapitulli 15:Energjia | |
| –II- | Kapitulli 21:Rrjetet Ndër-Europiane të Transportit-TEN | |
| -II- | Kapitulli 27:Mjedisi | |
| V | Burimet natyrore, Bujqësia dhe Kohezioni | Kapitulli 11:Bujqësia&Zhvillimi rural |
| -II– | Kapitulli 12: Siguria Ushqimore,Politika Veterinare& Fitosanitare | |
| -II– | Kapitulli 13:Peshkimi | |
| -II- | Kapitulli 22: Politika Rajonale& Koordinimi i Instrumentave Strukturorë e Kohezionit | |
| Kapitulli 33:Parashikimet Financiare&Buxhetore | ||
| VI | Marrëdhëniet me Jashtë | Kapitulli 30:Marrëdhëniet me Jashtë |
| -II- | Kapitulli 31:Politika e Jashtme,Mbrojtjes&Sigurisë | |
| -II- | Kapitulli 34: Institucionet | |
| -II- | Kapitulli 35: Cështje të tjera |
Tab 5 . Vendet e Ballkanit Perëndimor që kanë zhvilluar e janë në proces të negociatave për anëtarsim në Bashkimin Europian( BE)
| Nr | Emri i Vendit | Data e aplikimit | Data e Fillimit të Negociatave | Kohëzgjatja e Negociatave | Data e Nënshkrimit të Traktatit të Anëtarësimit | Data e Hyrjes në Fuqi të Traktatit të Anëtarësimit |
| 1 | Kroacia | 21.02.2003 | 12.06.2005 | 6 vjet | 09.12.2011 Miratuar me referendum me 22.01.2012 | 01/07.2013 |
| 2 | Mali i Zi | 15.12.2008 | 29.06.2012 | Deri më 30,07,2023 (periudha e shkrimit të artikullit)negociatat kanë hyrë në vitin e 11-të. | N/A ( Janë hapur për tu negociuar nga 35 kapituj të Acqui communautaire 33 dhe janë mbyllur vetëm 3).Që nga 11 Maj 2021 Mali i Zi i zhvillon negociatat në bazë të metodologjisë së re të miratuar nga Komisioni Europian më 25 Mars 2020 | N/A |
| 3 | Serbia | 22.12.2009 | 21.01.2014 | Deri më 30,07,2023 (periudha e shkrimit të artikullit)negociatat kanë hyrë në vitin e 9-të. | N/A (Janë hapur për tu negociuar nga 35 kapituj të Acqui communautaire 33 dhe janë mbyllur vetëm 3).Që nga 11 Maj 2021 Mali i Zi i zhvillon negociatat në bazë të metodologjisë së re të miratuar nga Komsioni Europian më 25 Mars 2020 | N/A |
Tab 6. Vendet e Ballkanit Perëndimor që sapo kanw filluar procesinn e negociatave për anëtarwsim në Bashkimin Europian( BE)
| Nr | Emri i Vendit | Data e aplikimit | Data e Fillimit të Negociatave | Kohëzgjatja e Negociatave | Data e Nënshkrimit të Traktatit të Anëtarësimit | Data e Hyrjes në Fuqi të Traktatit të Anëtarësimit |
| 1 | Maqedonia e Veriut | 22.03.2004 | 27.07.2022 | Deri më 30,07,2023 (periudha e shkrimit të artikullit)Maqedonia ka përmbyllur me BE Takimet Shpjeguese dhe Takimet Dypalëshe Acqui communautaire | N/A | N/A |
| 2 | Shqipëria | 28.04.2009 | 27.07.2022 | -II- | N/A | N/A |
Tab 7 . Vendet e Ballkanit Perëndimor qëkanw aplikuar por nuk filluar procesinn e negociatave për anëtarwsim në Bashkimin Europian( BE)
| Nr | Emri i Vendit | Data e aplikimit | Data e Fillimit të Negociatave | Kohëzgjatja e Negociatave | Data e Nënshkrimit të Traktatit të Anëtarësimit | Data e Hyrjes në Fuqi të Traktatit të Anëtarësimit |
| 1 | Bosnje&Hercegovina | 15.02.2016 | N/A | N/A | N/A | N/A |
| 2 | Kosova | 15.12.2022 | N/A | N/A | N/A | N/A |
Nga ana tjetër qasja e re e negociatave të anëtarësimit të Bashkimit Europian për vendet e Ballkanit Perëndimor që e vendosi theksin tek Kapitulli 23 & 24 dhe që ishin të lidhur me luftën ndaj krimit të organizuar e korrupsionit, e shtyu Shqipërinë si një vend kandidat të ndërmerrte një qasje proaktive lidhur me reformimin e sistemit të drejtësisë. Raportet e herëpashershme të Komisionit Europian e shihnin pushtetin gjyqësor si “thembrën e akilit” në procesin e ardhshëm të negociatave.[1] Si rrjedhojë reforma në sistemin e drejtësisë përbënte njëkohësisht për Shqipërinë sfidën e përshtatjes së normave kushtetuese “për të zgjidhur një situatë të jashtëzakonshme në sistemin e drejtësisë me mjete të jashtëzakonshme” për shkak të nivelit të lartë të perceptimit mbi korruptimin e një prej pushteteve më të rëndësishme të demokracisë liberale. Që prej miratimit të Kushtetutës së Shqipërisë me referendum më 21 Nëntor 1998, ndryshimi i saj kishte qenë një mënyrë e cila kishte ecur paralelishit me forcimin e politikës së kushtëzimit të BE, vecanërisht lidhur me plotësimin e një prej kushteteve të kriterit politik të Kritereve të Kopenhagenit: zhvillimi i zgjedhjeve të lira e të ndershme. Megjithatë debati që u nxit nga ndryshimet në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë gjatë miratimit të Paketës së Reformës në Drejtësi ishte një tregues sesi qasja e “përshtatjes kushtetuese” ishte kthyer tashmë në një normë.[2]
Gjithsesi për të justifikuar “dietën e rreptë të zgjerimit” drejt Ballkanit Perëndimor, nga ana e BE nuk mungojnë arsyetimet që mbështeten tek kritere apo që janë mishëruar në përkufizimin e sëmundjeve ballkanike që duhen shëruar para anëtarësimit si “sindroma e zgjedhjeve”, pajtim etnik, pajtim fqinjësh, mosmarrëveshje territoriale, gjyqësor dhe politikë e pakorruptuar (p). Gjithmonë kur flitet për Ballkanin Perëndimor shpesh analistë, gazeatarët apo akademikë i referohen shprehjes së ish-kryeministrit anglez Churchill se “Ballkani prodhon më shumë histori sesa është në gjendje të konsumojë”. Një pjesë e vendeve të Ballkanit që kanë mbetur pas këtij procesi duket sikur e perifrazojnë këtë thënie duke pyetur vetveten se “A po prodhon BE më shumë kritere për Ballkanin sesa është në gjendje të konsumojë?”. Nga ana tjetër vecanërisht pas konfliktit në Ukrainë duket se Ballkani është rikthyer në qendër të vëmendjes për të përmbyllur atë që studiuesit e kanë karakterizuar si “puna e pambyllur me Ballkanin”[3] nga ana e BE-së.
Konkluzione
Në konkluzion të këtij artikulli mund të nënvizojmë se Ballkani Perëndimor ende nuk përbën për BE-në një “urgjencë gjeopolitike” nga pikëpamja e politikës së zgjerimit dhe qasja e “anëtarësimit me shumë shpejtësi “është konsideruar si mënyra më e mirë pëkundrejt një “qasje rajonale”. Në fakt deklarata e Samitit të Selanikut të BE më 21 Qershor 2003 gjatë presidencës greke përmbante një frazë që i ngazëlleu të gjithë optimistët për informacionin që morën prej saj: ”BE shpreh në mënyrë të qartë se perspektiva e Ballkanit Perëndimor është anëtarësimi i plotë në Bashkimin Europian”. Ndonëse pesimistët nuk u shfaqën ato ditë, 20 vjet pas kësaj deklarate ata kanë të drejtë të pohojnë se përtej asaj deklarate kishte dicka më shumë se informacioni që ata e dinin. Megjithëse vende si Mali i Zi dhe Serbia kanë 10 vjet që kanë hapur negociatat me BE ata ende nuk i kanë përmbyllur, ndërkohë që të gjithë vendet që janë në procesin e negociatave, përfshirë Shqipërinë e Maqedoninë e Veriut po përballen me metodologjinë e re të zgjerimit të BE (grupimi i 35 kapitujve /termi në origjinal cluster approach). Kjo metodologji që u propozua nga Komisioni Europian më 5 Shkurt 2020 dhe u miratua nga Samiti i BE më 19 Tetor 2021, falë këmbënguljes e kërkesës së presidentit francez Emanuel Macron, megjithëse është e ndërtuar mbi qasjen “secili sipas meritës – anglisht: merit based approach ka nxitur shqetësimin se mund të zgjasë më tej procesin. Nga ana tjetër situata e agresionit rus në Ukrainë ka bërë të mundur që në terminologjinë e marrëdhënieve ndërkombëtare të vendoset një kufi kohor me karakter terminologjik: “situata ndërkombëtare para dhe pas sulmit rus në Ukrainë” si për analogji me shprehjen e dikurshme “bota para dhe pas 11 Shtatorit 2001”. Në këtë kuadër ngjarjet që shkaktojnë një tronditje tektonike në arkitekturën e politikës e sigurisë ndërkombëtare e prishin raportin e parimeve të gjithëpranuar që zakonisht janë bërë shkas për të rimenduar e rishikuar shumë procese. Përkundrejt këtij pozicioni, sulmi rus në Ukrainë ishte një këmbanë gjeopolitike që e zgjoi BE duke e parë procesin e zgjerimit si një nga instrumentat e politikës së jashtme të BE që duhet të zinte vendin e duhur, cka u vërejt tek nisja e negociatave për anëtarësim me Shqipërinë e Maqedoninë e Veriut më 27 Korrik 2022.
BIBLIOGRAFI & REFERENCA
A Credible Enlargement Perspective for and Enhanced EU Engagement with the Western Balkans Strasbourg, 6.2.2018 COM(2018) 65 Final, 06.02.2018,18 pages Communication from the Commission to the European Parliament, The Council, The European Economic and Social Committee and The Committee of the Regions Link https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/enhanced-eu-engagement-western-balkans_en- Aksesuar më 30 Maj 2023
Advocacy Strategy for the EU Integration of the Western Balkans : Guidelines , published by European ,Movement Serbia –EMINS , Belgrade, November 2016, 168 pages Linl https://events.ceu.edu/sites/default/files/aswb-guidelines-full-version-za-web_0.pdf- Aksesuar më 28 Maj 2023
An Economic and Investment Plan for the Western Balkans, Brussels, 6.10.2020 COM(2020) 641, 28 pages Final communication from the Commission to the European Parliament, The Council, The European Economic and Social committee and the Committee of the Regions – Link https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2020-10/communication_on_wb_economic_and_investment_plan_october_2020_en.pdf-Aksesuar më 31 Maj 2023
Bertoncini, Yves( 2017) Differentiated Integration and the EU: A Variable Geometry Legitimacy, 2017. 17 pages, Rome, Italy. A Paper prepared within the context of “EU60: Re-Founding Europe. The Responsibility to Propose”, an initiative launched by the Istituto Affari Internazionali (IAI) and the Italian Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation (MAECI), in cooperation with the Centro Studi sul Federalismo (CSF) and in the framework of IAI’s strategic partnership with the Compagnia di San Paolo, on the occasion of the 60th Anniversary of the Treaties of Rome. Linku https://www.iai.it/sites/default/files/eu60_7.pdf-Aksesuar më 4 Maj 2023
Brunazzo, Marco ( 2019) The Evolution of EU Differentiated Integration between Crises and Dilemmas – Research Paper on historical context , 31 pages Published at the framework of Horizon 2020 Project EU IDEA – Integration and Differentiation for Effectiveness and Accountability-, Istituto Affari Internazionali (IAI), Marco Brunazzo is Associate Professor of Political Science at the University of Trento,Italy Link file:///C:/Users/costco/Downloads/Attachment_0.pdf- Aksesuar më 18 Maj 2023
Consolidated versions of the Treaty on European Union ( TEU) and the Treaty on the Functioning of the European Union( TFEU) –Treaty of Lisbon 13.12.2007Treaty of Lisbon – Protocols – Annexes – Declarations annexed to the Final Act of the Intergovernmental Conference which adopted the Treaty of Lisbon, signed on 13 December 2007Link https://eur-lex.europa.eu/legal content/EN/TXT/?uri=celex%3A12012E%2FTXT – Aksesuar më 18 Maj 2023
Copenhagen European Council 21 &22 June 1993, -Presidency Conclusions , Council of the European Union46 pages, ;Linkhttps://www.consilium.europa.eu/media/21225/72921.pdf-Aksesuar më 10 Maj 2023
Demertzis, M., Pisani-Ferry, J., Sapir, A., Wieser, T. & Wolff, G (2018).One size does not fit all: European integration by differentiation, Link http://bruegel.org/2018/09/one-size-does-not-fit-all/- Aksesuar më 12 Maj 2023
Dinan, Desmond Even Closer Union: An Introduction to EU Integration, Palgrave, 2005,661 pages Lynne Reiners Publishers, Inc, ISBN 13978 0333 911711, Third Edition , UK( page 23-30)
EU Differentiated Integration ( DI) : Terms& ConceptsLinkhttps://www.feelingeurope.eu/Pages/variable%20geometry.html#:~:text=’Variable%2Dgeometry’%20Europe%20is,a%20number%20of%20less%20developed- Aksesuar mw 14 Maj 2023
Enlargement Strategy and Main Challenges 2011-2012 Brussels, 12.10.2011 Com(2011) 666 Final Communication from the Commission to the European Parliament and the Council ,85 pages https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2018-12/strategy_paper_2011_en.pdf- Aksesuar me 16 Maj 2023
Enhancing the Accession Process – A Credible Eu Perspective for the Western BalkansBrussels, 5.2.2020 Com(2020) 57. 8 pages, Final Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions Linku https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020DC0057- Aksesuar më 17 Maj 2023
EU-Western Balkans Summit Declaration, 06 May 2000, Zagreb, Croatia, 6 pages https://www.consilium.europa.eu/media/43776/zagreb-declaration-en-06052020.pdf – Aksesuar me 18 Maj 2023
EU Enlargement in SEE6 and Country Reforms – The Justice Reform in Albania as a Case Study(2020) 47 pages Cooperation and Development Institute-CDI, Albania. Link https://cdinstitute.eu/wp-content/uploads/2020/09/EU-Enlargement-in-Balkans-and-Justice-Reform-in-Albania-1.pdf— Aksesuar më 19 Maj 2023
From EU Membership Application to Accession Negotationhttps://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2022-06/FAQ%20accession%20negotiations.pdf- Aksesuar më 13 Maj 2023
Galgóczi, BelaAn Europe of Multiple speed in a downward spira l, in SEER, Journal for Labour and Social Affairs in Eastern Europe, Vol. Nr 15, Nr.1, 2012, pages. 27–37.
Grabbe, Heather The EU Transformative Power:Europianization through Conditaionality in Central and Eastern Europe, 2006 ,211 pages Palgrave Macmillan Publisher Inc , UK
Holzinger, K. & Schimmelfennig, F. (2012).Differentiated Integration in the European Union.Many Concepts, Spars Theory, Few Data. Journal of European Public Policy-JEPP, Linkhttp://www.eup.ethz.ch/people/schimmelfennig/publications/12_JEPP_Differentiated_Integration_in_the_European_Union.pdf. Aksesuar më 11 Maj 2023
Juncker, J.-C. (2017). White Paper on the Future of Europe, Brussels, 2017, 16 pages, https://ec.europa.eu/commission/sites/betapolitical/files/white_paper_on_the_future_of_europe_en.pdf- Aksesuar më 21 Maj 2023
Koenig, Nicole “A Differentiated View of Differentiated Integration”, in Jacques Delors Institute Policy Papers, No. 140 (23 July 2015), page. 3,Linkhttp://www.delorsinstitute.eu/011-21785- Aksesuar me 25 Maj 2023
Koenig, Nicole ( 2014) 20 Years “Core Europe” Where do we stand and where are we heading?, Jacques Delors Institut, Berlin, 2014, 4 pages , Synthesis Brief Policy Papers, Funded by Open Society Foundations, Konrad Adenauer Stiftung , Link : https://institutdelors.eu/wp-content/uploads/2020/08/coreeurope-koenig-jdi-b-sept14-1.pdf- Aksesuar më 23 Maj 2023
Madrid European Council 15 & 16 December 1995, -Presidency Conclusions , Council of the European Union42 pages Link https://aei.pitt.edu/1452/1/madrid_dec_1995.pdf-Aksesuar më 09 Maj 2023
Mertes, Michael ; Prill, Norbert: Eine Vision fur Europa ( A Vision for Europe) Published in the daily German newspaper Frankfurter Allgemeine Zeitung( FAZ), July 19th, 1989, page 8
Schäuble, Wolfgang and Karl Lamers (1994), Reflections on European Policy, Bonn, CDU/CSU, 1September 1994, reprinted in Karl Lamers, A German Agenda for the European Union, London, Federal Trust for Education and Research/Konrad Adenauer Foundation, 1994, pages. 11-24
Mitterrand, François (1984), Speech before the European Parliament, Strasbourg, 24 May 1984, in Official Journal of the European Communities, Annex No. 1-314, p. 257- 263, Link https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/c0067928-dbe4-4faba6b1-213898a488cc- Aksesuar më 20 Maj 2023
Mitterrand, François The Future of Europe The World Today Vol. Nr 43, Nr 3 (Mars 1987), pages. 40-42 Published by Royal Institute of International Affairs, UK ; Bozo, F. (2009). Mitterrand, the End of the Cold War, and German Unification. New York, NY, Berghahn Book
Mitterrand, François, Interview with the Vendredi newspaper, 12 .01. 1990. Link https://www.elysee.fr/francois-mitterrand/1990/01/12/interview-de-m-francois-mitterrand-president-de-la-republique-accordee-a-vendredi-le-12-janvier-1990-notamment-sur-la-construction-europeenne-le-desarmement-les-debats-internes-au-ps-et-limmigration- Aksesuar më 22 Maj 2023
Magheru, Gheorge; Costea Doru (2021) The Balkans : Unfinished Business , New Strategic Center Bucharest, Romania,118 pages, ISBN 978-973-125-850-8 Link https://www.newstrategycenter.ro/wp-content/uploads/2021/06/The-Balkans-online.pdf – Aksesuar më 8 Maj 2023
Ognjanoska, Leposava ( 2021) Promoting the Rule of Law in the EU Enlargement Policy: A Twofold Challenge Published in Croatian Yearbook of European Law and Policy CYELP Nr 17 Issue Nr 237, 42 pages , ISSN 1848-9958 (Online) | ISSN 1845-5662 (Print) (2021) Link https://www.cyelp.com/index.php/cyelp/article/view/455 ; file:///C:/Users/costco/Downloads/davor,+11+Ognjanoska_merged.pdf – Aksesuar në 13 Maj 2023
Outeda Celso ; Gonzales, Paula , Trotino, David ( 2020) EU Enlargement Policy Towards the Western Balkans: State Actors, Interests and Strategies December 2020 Journal of European Studies Vol VII. Issue Nr 1)pages 296-324 Link https://www.researchgate.net/publication/349097996_EU_Enlargement_Policy_Towards_the_Western_Balkans_State_Actors_Interests_and_Strategies – Aksesuar më 25 Maj 2023
Regional Approach to the Countries of South-Eastern Europe: Compliance with the conditions in the Council Conclusions of 29 April 1997 Brussels, 28.10.1998 COM(1998) 618 Final Commission Communication on Operational Conclusions Link https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:51998DC0618&fro – Aksesuar më 11 Maj 2023
Santa Maria da feira European Council 19&20 June 2000 -Conclusions of the Presidency, Council of European Union, Brussels, 38 pages, Link https://www.europarl.europa.eu/summits/fei1_en.htm – Aksesuar me 17 Maj 2023
Schengen Area Link https://www.consilium.europa.eu/en/policies/schengen-area/- Aksesuar më 12 Maj 2023 ; The Schengen Acquis as referred to in Article 1(2) of Council Decision 1999/435/EC of 20 May 1999 (*) Official Journal of European Communities ,22.09.2000,478 pages Link https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2000:239:0001:0473:EN:PDF- Aksesuar më 04 Maj 2023
Schimmelfennig, F. Leuffen, D. & Rittberger, B. (2014).The European Union as a System of Differentiated Integration: Interdependence, Politicization and Differentiation. Political Science Series Working Paper No. 137. Vienna: Institute for Advanced Studies, Departmentof Political Science. Link: https://www.ihs.ac.at/publications/pol/pw_137.pdf – Aksesuar më 25 Maj 2023
Stability Pact for South Eastern Europe (Cologne Document), 10.06.1999 , 10 pages Link , https://reliefweb.int/report/albania/stability-pact-south-eastern-europe-cologne-document ; Sarajevo Summit Declaration of the Head of State and Governments Participating in Stability Pact for SouthEastern Europe 30.07.1999, 8 pages. Link https://reliefweb.int/report/serbia/sarajevo-summit-declaration – Aksesuar më 29 Maj 2023
Stabilisation and Association Process( SAP) for countries of South-Eastern Europe–Albania,Bosnia and Herzegovina, Croatia, Federal Republic of Yugoslavia, former Yugoslav Republic of Macedonia ,19 pages, 26.05.1999, Commission of the European Communities Brussels, 26.05.1999 COM( 1999)235 Final, Communication from the Commission to the Council and the European Parliament on theStabilisation and Association Process(SAP) for countries of South-Eastern Europe Link https://www.eumonitor.eu/9353000/1/j4nvhdfcs8bljza_j9vvik7m1c3gyxp/vikqhh85zux5
Shtino, Redi( 2017) Post-Communism& Constituionalism in Western Balkans , pages 177-189 Published in La Riforma connstituzionale della sistema della guistizia nella Republica d’Albania : Riflessioni e confronti con il sistema italiana , A cura di E.Bozheku, G.Sprangher , A.Hoxha , Jus, International Law & Economics, Universita La Sapienza, Rome, Italy History & Society, Anno II, Nr 2, 2017, 211 pages
Treaty on the European Union – Maastriht Treaty07.02.1992 (92/C 191/01) Official Journal of European Communities C 191 , 29/07/1992 P. 0001 – 0100 Link https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A11992M%2FTXT – Aksesuar më 15 Maj 2023
Thesaloniki European Council 19 &20 June 2003, -Presidency Conclusions , Council of the European Union , Brussels, 40 pages, Link https://www.consilium.europa.eu/media/20847/76279.pdf- Aksesuar me 15 Maj 2023
The Western Balkans on the road to the EU: Consolidating stability and raising prosperityBrussels, 27.01.2006 COM(2006), 27 Final Communication from the Commission,16 pages Link https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2006:0027:FIN:EN:PDF ;
Western Balkans: Enhancing the European Perspective Brussels, 05.03.2008 COM(2008) 127 final Communication from the Commission to the European Parliament and the Council {SEC(2008) 288},19 pages Link https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52008DC0127 Aksesuar më 22 Maj 2023
The Berlin Process in a Nutshell , Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH Open Regional Fund for SEE – Promotion of EU Integration,50 pages Link https://www.giz.de/en/downloads_els/The_Berlin_Process.pdf- Aksesuar më 27 Maj 2023
Vurmo, Gjergji( 2018) The Western Balkans’ EU Dream :Ambition calls for a new process , CEPS Papers in Liberty and Security in Europe , Nr 3, April 2018, 16 pages, CEPS Papers in Liberty and Security in Europe offer the views and critical reflections of CEPS researchers and external collaborators on key policy discussions surrounding the construction of the EU’s Area of Freedom, Security and Justice. https://www.ceps.eu/wp-content/uploads/2018/04/Vurmo%20on%20the%20Western%20Balkans.pdf- Aksesuar më 27 Maj 2023
Weiss, K. (2018). Macron’s concentric cirles could be a solution for the EU – and for Brexit,https://capx.co/macrons-concentric-circles-could-be-a-solution-for-the-eu-and-for-brexit- Aksesuar me 29 Maj 2023
[1]Shtino, Redi(2017) Post-Communism & Constituionalism in Western Balkans, pages 177-189 Published in La Riforma connstituzionale della sistema della guistizia nella Republica d’Albania : Riflessioni e confronti con il sistema italiana, A cura di E.Bozheku, G.Sprangher , A.Hoxha , Jus, International Law & Economics, Universita La Sapienza, Rome, Italy History & Society, Anno II, Nr 2, 2017, 211 pages
[2]EU Enlargement in SEE6 and Country Reforms – The Justice Reform in Albania as a Case Study(2020) 47 pages Cooperation and Development Institute-CDI, Albania. Link https://cdinstitute.eu/wp-content/uploads/2020/09/EU-Enlargement-in-Balkans-and-Justice-Reform-in-Albania-1.pdf— Aksesuar më 19 Maj 2023
[3]Magheru, Gheorge; Costea Doru (2021) The Balkans : Unfinished Business , New Strategic Center Bucharest, Romania,118 pages, ISBN 978-973-125-850-8 Link https://www.newstrategycenter.ro/wp-content/uploads/2021/06/The-Balkans-online.pdf – Aksesuar më 8 Maj 2023
[1]Enlargement Strategy and Main Challenges 2011-2012 Brussels, 12.10.2011 Com(2011) 666 Final Communication from the Commission to the European Parliament and the Council ,85 pages https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2018-12/strategy_paper_2011_en.pdf- Aksesuar me 16 Maj 2023
[2]Juncker, J.-C. (2017). White Paper on the Future of Europe, Brussels, 2017, 16 pages, https://ec.europa.eu/commission/sites/betapolitical/files/white_paper_on_the_future_of_europe_en.pdf- Aksesuar më 21 Maj 2023
[3]The Berlin Process in a Nutshell , Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH Open Regional Fund for SEE – Promotion of EU Integration,50 pages Link https://www.giz.de/en/downloads_els/The_Berlin_Process.pdf- Aksesuar më 27 Maj 2023
[4]A Credible Enlargement Perspective for and Enhanced EU Engagement with the Western Balkans Strasbourg, 6.2.2018 COM(2018) 65 Final, 06.02.2018,18 pages Communication from the Commission to the European Parliament, The Council, The European Economic and Social Committee and The Committee of the Regions Link https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/enhanced-eu-engagement-western-balkans_en- Aksesuar me 30 May 2023
[5]An Economic and Investment Plan for the Western Balkans, Brussels, 6.10.2020 COM(2020) 641, 28 pages Final communication from the Commission to the European Parliament, The Council, The European Economic and Social committee and the Committee of the Regions – Link https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2020-10/communication_on_wb_economic_and_investment_plan_october_2020_en.pdf- Aksesuar më 31 Maj 2023
[6]Enhancing the Accession Process – A Credible Eu Perspective for the Western BalkansBrussels, 5.2.2020 Com(2020) 57. 8 pages, Final Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions Linku https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020DC0057- Aksesuar me 17 May 2023
[1]Ognjanoska, Leposava ( 2021) Promoting the Rule of Law in the EU Enlargement Policy: A Twofold Challenge Published in Croatian Yearbook of European Law and Policy CYELP Nr 17 Issue Nr 237, 42 pages , ISSN 1848-9958 (Online) | ISSN 1845-5662 (Print) (2021) Link https://www.cyelp.com/index.php/cyelp/article/view/455 ; file:///C:/Users/costco/Downloads/davor,+11+Ognjanoska_merged.pdf – Aksesuar në 13 Maj 2023
[1]Santa Maria da feira European Council 19&20 June 2000 -Conclusions of the Presidency, Council of European Union, Brussels, 38 pages, Link https://www.europarl.europa.eu/summits/fei1_en.htm – Aksesuar me 17 Maj 2023
[2]Thesaloniki European Council 19 &20 June 2003, -Presidency Conclusions , Council of the European Union , Brussels, 40 pages, Link https://www.consilium.europa.eu/media/20847/76279.pdf- Aksesuar me 15 Maj 2023
[3]The Western Balkans on the road to the EU: Consolidating stability and raising prosperityBrussels, 27.01.2006 COM(2006), 27 Final Communication from the Commission,16 pages Link https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2006:0027:FIN:EN:PDF ; Western Balkans: Enhancing the European Perspective Brussels, 05.03.2008 COM(2008) 127 final Communication from the Commission to the European Parliament and the Council {SEC(2008) 288},19 pages Link https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52008DC0127 Aksesuar më 22 Maj 2023
[1]EU-Western Balkans Summit Declaration, 06 May 2000, Zagreb, Croatia, 6 pages https://www.consilium.europa.eu/media/43776/zagreb-declaration-en-06052020.pdf – Aksesuar me 18 Maj 2023
[1]Holzinger, K. & Schimmelfennig, F. (2012).Differentiated Integration in the European Union.Many Concepts, Spars Theory, Few Data. Journal of European Public Policy-JEPP, Linkhttp://www.eup.ethz.ch/people/schimmelfennig/publications/12_JEPP_Differentiated_Integration_in_the_European_Union.pdf. Aksesuar më 11 Maj 2023
[2]Mitterrand, François (1984), Speech before the European Parliament, Strasbourg, 24 May 1984, in Official Journal of the European Communities, Annex No. 1-314, p. 257- 263, Link https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/c0067928-dbe4-4faba6b1-213898a488cc- Aksesuar më 20 Maj 2023
[3]Mitterrand, François The Future of Europe The World Today Vol. Nr 43, Nr 3 (Mars 1987), pages. 40-42 Published by Royal Institute of International Affairs, UK ; Bozo, F. (2009). Mitterrand, the End of the Cold War, and German Unification. New York, NY, Berghahn Book
[4]François, Mitterrand Interview with the Vendredi newspaper, 12 .01. 1990.
Link https://www.elysee.fr/francois-mitterrand/1990/01/12/interview-de-m-francois-mitterrand-president-de-la-republique-accordee-a-vendredi-le-12-janvier-1990-notamment-sur-la-construction-europeenne-le-desarmement-les-debats-internes-au-ps-et-limmigration- Aksesuar më 22 Maj 2023
[5]Mertes, Michael ; Prill, Norbert: Eine Vision fur Europa ( A Vision for Europe) Published in the daily German newspaper Frankfurter Allgemeine Zeitung( FAZ), July 19th, 1989, page 8
[6]Schäuble, Wolfgang and Karl Lamers (1994), Reflections on European Policy, Bonn, CDU/CSU, 1September 1994, reprinted in Karl Lamers, A German Agenda for the European Union, London, Federal Trust for Education and Research/Konrad Adenauer Foundation, 1994, pages. 11-24
[7]Ibid
[8]Ibid
[9]EU Differentiated Integration ( DI) : Terms& Concepts.
Link https://www.feelingeurope.eu/Pages/variable%20geometry.html#:~:text=’Variable%2Dgeometry’%20Europe%20is,a%20number%20of%20less%20developed- Aksesuar më 14 Maj 2023
[10]Brunazzo, Marco ( 2019) The Evolution of EU Differentiated Integration between Crises and Dilemmas – Research Paper on historical context , 31 pages Published at the framework of Horizon 2020 Project EU IDEA – Integration and Differentiation for Effectiveness and Accountability-, Istituto Affari Internazionali (IAI), Marco Brunazzo is Associate Professor of Political Science at the University of Trento,Italy
Link file:///C:/Users/costco/Downloads/Attachment_0.pdf- Aksesuar më 18 Maj 2023
[11]Ondarza, von N. (2013). Strengthening the Core or Splitting Europe? Prospects and Pitfalls of a Strategy of Differentiated Integration. SW Research Paper RP 2. Stiftung Wissenschaft und Politik ( SWP)-German Institute for International and Security Affairs, Berlin.
Link: http://www.swpberlin.org/fileadmin/contents/products/research_papers/2013_RP02_orz.pdf – Aksesuar më 7 Maj 2023
[12]Koenig, Nicole ( 2014) 20 Years “Core Europe” Where do we stand and where are we heading?, Jacques Delors Institut, Berlin, 2014, 4 pages , Synthesis Brief Policy Papers, Funded by Open Society Foundations, Konrad Adenauer Stiftung.
Link : https://institutdelors.eu/wp-content/uploads/2020/08/coreeurope-koenig-jdi-b-sept14-1.pdf- Aksesuar më 23 Maj 2023
[13] Weiss, K. (2018). Macron’s concentric cirles could be a solution for the EU – and for Brexit.
Linku https://capx.co/macrons-concentric-circles-could-be-a-solution-for-the-eu-and-for-brexit – Aksesuar më 30 Maj 2023
[14]Bertoncini, Yves( 2017) Differentiated Integration and the EU: A Variable Geometry Legitimacy, 2017. 17 pages, Rome, Italy. A Paper prepared within the context of “EU60: Re-Founding Europe. The Responsibility to Propose”, an initiative launched by the Istituto Affari Internazionali (IAI) and the Italian Ministry of Foreign Affairs and International Cooperation (MAECI), in cooperation with the Centro Studi sul Federalismo (CSF) and in the framework of IAI’s strategic partnership with the Compagnia di San Paolo, on the occasion of the 60th Anniversary of the Treaties of Rome.
Linku https://www.iai.it/sites/default/files/eu60_7.pdf-Aksesuar më 4 Maj 2023
[15]Koenig, Nicole(2015) “A Differentiated View of Differentiated Integration”, in Jacques Delors Institute Policy Papers, No. 140 (23 July 2015), page. 3,Link http://www.delorsinstitute.eu/011-21785- Aksesuar me 25 Maj 2023
[16]Schimmelfennig, F. Leuffen, D. & Rittberger, B. (2014).The European Union as a System of Differentiated Integration: Interdependence, Politicization and Differentiation. Political Science Series Working Paper No. 137. Vienna: Institute for Advanced Studies, Departmentof Political Science. Link: https://www.ihs.ac.at/publications/pol/pw_137.pdf – Aksesuar më 25 Maj 2023
[17]Advocacy Strategy for the EU Integration of the Western Balkans : Guidelines , published by European ,Movement Serbia –EMINS , Belgrade, November 2016, 168 pages Linl https://events.ceu.edu/sites/default/files/aswb-guidelines-full-version-za-web_0.pdf- Aksesuar më 28 Maj 2023
[18]Vurmo, Gjergji( 2018) The Western Balkans’ EU Dream :Ambition calls for a new process , CEPS Papers in Liberty and Security in Europe , Nr 3, April 2018, 16 pages, CEPS Papers in Liberty and Security in Europe offer the views and critical reflections of CEPS researchers and external collaborators on key policy discussions surrounding the construction of the EU’s Area of Freedom, Security and Justice. https://www.ceps.eu/wp-content/uploads/2018/04/Vurmo%20on%20the%20Western%20Balkans.pdf- Aksesuar më 27 Maj 2023
[19]Stability Pact for South Eastern Europe (Cologne Document), 10.06.1999 , 10 pages Link , https://reliefweb.int/report/albania/stability-pact-south-eastern-europe-cologne-document ; Sarajevo Summit Declaration of the Head of State and Governments Participating in Stability Pact for South Eastern Europe 30.07.1999, 8 pages. Link https://reliefweb.int/report/serbia/sarajevo-summit-declaration – Aksesuar më 29 Maj 2023
[20]Regional Approach to the Countries of South-Eastern Europe: Compliance with the conditions in the Council Conclusions of 29 April 1997 Brussels, 28.10.1998 COM(1998) 618 Final Commission Communication on Operational Conclusions Link https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:51998DC0618&fro – Aksesuar më 11 Maj 2023
[21]Stabilisation and Association Process( SAP) for countries of South-Eastern Europe–Albania,Bosnia and Herzegovina, Croatia, Federal Republic of Yugoslavia, former Yugoslav Republic of Macedonia ,19 pages, 26.05.1999, Commission of the European Communities Brussels, 26.05.1999 COM( 1999)235 Final, Communication from the Commission to the Council and the European Parliament on the Stabilisation and Association Process(SAP) for countries of South-Eastern Europe Link https://www.eumonitor.eu/9353000/1/j4nvhdfcs8bljza_j9vvik7m1c3gyxp/vikqhh85zux5
[22]Demertzis, M., Pisani-Ferry, J., Sapir, A., Wieser, T. & Wolff, G (2018).One size does not fit all: European integration by differentiation, Link http://bruegel.org/2018/09/one-size-does-not-fit-all/- Aksesuar më 12 Maj 2023
[23]Outeda Celso ; Gonzales, Paula , Trotino, David ( 2020) EU Enlargement Policy Towards the Western Balkans: State Actors, Interests and Strategies December 2020 Journal of European Studies Vol VII. Issue Nr 1)pages 296-324 Link https://www.researchgate.net/publication/349097996_EU_Enlargement_Policy_Towards_the_Western_Balkans_State_Actors_Interests_and_Strategies – Aksesuar më 25 Maj 2023
[24]EU-Western Balkans Summit Declaration, 06 May 2000, Zagreb, Croatia, 6 pages https://www.consilium.europa.eu/media/43776/zagreb-declaration-en-06052020.pdf – Aksesuar me 18 Maj 2023
[25]Santa Maria da feira European Council 19&20 June 2000 -Conclusions of the Presidency, Council of European Union, Brussels, 38 pages, Link https://www.europarl.europa.eu/summits/fei1_en.htm – Aksesuar me 17 Maj 2023
[26]Thesaloniki European Council 19 &20 June 2003, -Presidency Conclusions , Council of the European Union , Brussels, 40 pages, Link https://www.consilium.europa.eu/media/20847/76279.pdf- Aksesuar me 15 Maj 2023
[27]The Western Balkans on the road to the EU: Consolidating stability and raising prosperityBrussels, 27.01.2006 COM(2006), 27 Final Communication from the Commission,16 pages Link https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2006:0027:FIN:EN:PDF ; Western Balkans: Enhancing the European Perspective Brussels, 05.03.2008 COM(2008) 127 final Communication from the Commission to the European Parliament and the Council {SEC(2008) 288},19 pages Link https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52008DC0127 Aksesuar më 22 Maj 2023
[28]Ognjanoska, Leposava ( 2021) Promoting the Rule of Law in the EU Enlargement Policy: A Twofold Challenge Published in Croatian Yearbook of European Law and Policy CYELP Nr 17 Issue Nr 237, 42 pages , ISSN 1848-9958 (Online) | ISSN 1845-5662 (Print) (2021) Link https://www.cyelp.com/index.php/cyelp/article/view/455 ; file:///C:/Users/costco/Downloads/davor,+11+Ognjanoska_merged.pdf – Aksesuar në 13 Maj 2023
[29]Enlargement Strategy and Main Challenges 2011-2012 Brussels, 12.10.2011 Com(2011) 666 Final Communication from the Commission to the European Parliament and the Council ,85 pages https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2018-12/strategy_paper_2011_en.pdf- Aksesuar me 16 Maj 2023
[30]Juncker, J.-C. (2017). White Paper on the Future of Europe, Brussels, 2017, 16 pages, https://ec.europa.eu/commission/sites/betapolitical/files/white_paper_on_the_future_of_europe_en.pdf- Aksesuar më 21 Maj 2023
[31]The Berlin Process in a Nutshell , Deutsche Gesellschaft für Internationale Zusammenarbeit (GIZ) GmbH Open Regional Fund for SEE – Promotion of EU Integration,50 pages Link https://www.giz.de/en/downloads_els/The_Berlin_Process.pdf- Aksesuar më 27 Maj 2023
[32]A Credible Enlargement Perspective for and Enhanced EU Engagement with the Western Balkans Strasbourg, 6.2.2018 COM(2018) 65 Final, 06.02.2018,18 pages Communication from the Commission to the European Parliament, The Council, The European Economic and Social Committee and The Committee of the Regions Link https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/enlargement-policy/enhanced-eu-engagement-western-balkans_en- Aksesuar me 30 May 2023
[33]An Economic and Investment Plan for the Western Balkans, Brussels, 6.10.2020 COM(2020) 641, 28 pages Final communication from the Commission to the European Parliament, The Council, The European Economic and Social committee and the Committee of the Regions – Link https://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2020-10/communication_on_wb_economic_and_investment_plan_october_2020_en.pdf- Aksesuar më 31 Maj 2023
[34]Enhancing the Accession Process – A Credible Eu Perspective for the Western BalkansBrussels, 5.2.2020 Com(2020) 57. 8 pages, Final Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions Linku https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020DC0057- Aksesuar me 17 May 2023
[35]Shtino, Redi(2017) Post-Communism & Constituionalism in Western Balkans, pages 177-189 Published in La Riforma connstituzionale della sistema della guistizia nella Republica d’Albania : Riflessioni e confronti con il sistema italiana, A cura di E.Bozheku, G.Sprangher , A.Hoxha , Jus, International Law & Economics, Universita La Sapienza, Rome, Italy History & Society, Anno II, Nr 2, 2017, 211 pages
[36]EU Enlargement in SEE6 and Country Reforms – The Justice Reform in Albania as a Case Study(2020) 47 pages Cooperation and Development Institute-CDI, Albania. Link https://cdinstitute.eu/wp-content/uploads/2020/09/EU-Enlargement-in-Balkans-and-Justice-Reform-in-Albania-1.pdf— Aksesuar më 19 Maj 2023
[37]Magheru, Gheorge; Costea Doru (2021) The Balkans : Unfinished Business , New Strategic Center Bucharest, Romania,118 pages, ISBN 978-973-125-850-8 Link https://www.newstrategycenter.ro/wp-content/uploads/2021/06/The-Balkans-online.pdf – Aksesuar më 8 Maj 2023
[1]Dinan, Desmond Even Closer Union: An Introduction to EU Integration, Palgrave, 2005,661 pages Lynne Reiners Publishers, Inc, ISBN 13978 0333 911711, Third Edition , UK( pages 69-79)
[2]Ibid ( pages 97-128)
[3]Ibid
[4] Ibid
[5]Copenhagen European Council 21 &22 June 1993, -Presidency Conclusions , Council of the European Union46 pages, ;Linkhttps://www.consilium.europa.eu/media/21225/72921.pdf-Aksesuar më 19 Maj 2023
[6]Madrid European Council 15 & 16 December 1995, -Presidency Conclusions , Council of the European Union42 pages Link https://aei.pitt.edu/1452/1/madrid_dec_1995.pdf-Aksesuar më 09 Maj 2023
[7]From EU Membership Application to Accession Negotationhttps://neighbourhood-enlargement.ec.europa.eu/system/files/2022-06/FAQ%20accession%20negotiations.pdf- Aksesuar më 13 Maj 2023
[8] Galgóczi, BelaAn Europe of Multiple speed in a downward spira l, in SEER, Journal for Labour and Social Affairs in Eastern Europe, Vol. Nr 15, Nr.1, 2012, pages. 27–37.
[1]Dinan, Desmond Even Closer Union: An Introduction to EU Integration, Palgrave, 2005,661 pages Lynne Reiners Publishers, Inc, ISBN 13978 0333 911711, Third Edition , UK( page 23-30)
[2]ibid
[3]Grabbe, Heather The EU Transformative Power:Europianization through Conditaionality in Central and Eastern Europe, 2006 ,211 pages Palgrave Macmillan Publisher Inc , UK
[4]Consolidated versions of the Treaty on European Union ( TEU) and the Treaty on the Functioning of the European Union( TFEU) –Treaty of Lisbon 13.12.2007Treaty of Lisbon – Protocols – Annexes – Declarations annexed to the Final Act of the Intergovernmental Conference which adopted the Treaty of Lisbon, signed on 13 December 2007Link https://eur-lex.europa.eu/legal content/EN/TXT/?uri=celex%3A12012E%2FTXT – Aksesuar më 18 Maj 2023
[5]Schengen Area Link https://www.consilium.europa.eu/en/policies/schengen-area/- Aksesuar më 12 Maj 2023 ; The Schengen Acquis as referred to in Article 1(2) of Council Decision 1999/435/EC of 20 May 1999 (*) Official Journal of European Communities ,22.09.2000,478 pages Link https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2000:239:0001:0473:EN:PDF- Aksesuar më 04 Maj 2023
[6]Treaty on the European Union – Maastriht Treaty07.02.1992 (92/C 191/01) Official Journal of European Communities C 191 , 29/07/1992 P. 0001 – 0100 Link https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A11992M%2FTXT – Aksesuar më 15 Maj 2023
[7]Copenhagen European Council 21 &22 June 1993, -Presidency Conclusions , Council of the European Union46 pages, ;Linkhttps://www.consilium.europa.eu/media/21225/72921.pdf-Aksesuar më 10 Maj 2023
[8]Madrid European Council 15 & 16 December 1995, -Presidency Conclusions , Council of the European Union42 pages Link https://aei.pitt.edu/1452/1/madrid_dec_1995.pdf-Aksesuar më 09 Maj 2023
