Nga Sokol Lleshi, profesor asistent i shkencave politike në University of New York Tirana.
Konteksti
Sistemet politike në rajonin e Ballkanit Perëndimor karakterizohen nga administrata publike të politizuara, zbatim i dobët i normave të shtetit të së drejtës dhe praktika të paqëndrueshme të llogaridhënies politike. Në përgjithësi, përvoja historike e rajonit është e tillë që “demokracia — si ideologji dhe si regjim politik — nuk është rrënjosur kurrë në planin shoqëror apo institucional” (Vachudova 2019, cituar në Džankić, 2025, f. 74).
Politika e zgjerimit të BE-së, një përbërës kyç i politikës së jashtme të BE-së dhe një pohim i identitetit të saj, mundëson një proces transformimi të institucioneve politike dhe shoqërive të Ballkanit Perëndimor. Megjithatë, institucionet e BE-së kanë ndërvepruar kryesisht me elitat politike të rajonit, të cilat janë treguar mjaft të paqarta lidhur me angazhimet e tyre ndaj demokracisë dhe reformave institucionale.
Për një kohë të gjatë, vetë BE-ja, duke shfaqur “paqartësi strategjike” (Džihić dhe Rauch, 2026, f. 6) lidhur me zgjerimin drejt rajonit, e këmbeu demokracinë me stabilitetin. Ky qëndrim joformal, por me ndikim, i politikës së BE-së ndaj Ballkanit Perëndimor mbështetej në iluzionin se stabiliteti dhe demokracia janë “të lidhura pazgjidhshmërisht” (Džankić, 2025, f. 75). Megjithatë, pikërisht ky qëndrim e ka dobësuar fuqinë transformuese të Bashkimit Evropian.
Lufta e Rusisë kundër Ukrainës, që prej shkurtit 2022, bëri që BE-ja të kuptojë se Bashkimi Evropian është, në thelb, një projekt paqeje, i mbështetur te demokracia liberale, shteti i së drejtës dhe tregu i përbashkët. Prandaj, e ardhmja e Bashkimit Evropian varet nga njohja e faktit se ndryshimet rrënjësore gjeopolitike, si konkurrenca me fuqitë e jashtme joperëndimore për ndikim në Ballkanin Perëndimor, janë të ndërlidhura ngushtë me rolin real transformues të BE-së për ta nxjerrë rajonin nga gjendja e tij pezull.
Konvergjenca socio-ekonomike pa llogaridhënie politike
Edhe pse mund të tingëllojë absurde të pretendohet se Ballkani Perëndimor do të arrijë një konvergjencë të qëndrueshme socio-ekonomike me BE-në, ky objektiv i veçantë i politikës së BE-së ndaj rajonit ka zënë vend qendror në mbështetjen e integrimit të ekonomive të rajonit në tregun e përbashkët të BE-së. Kuadri i Tregut të Përbashkët Rajonal (TPR), i krijuar për gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor në kuadër të Procesit të Berlinit, i paraprin Planit të Rritjes për Ballkanin Perëndimor, i cili shërben si udhërrëfyes dhe instrument financiar për integrimin ekonomik të rajonit.
Kjo politikë ekonomike e BE-së ndaj Ballkanit Perëndimor pasqyron një lloj varësie nga rruga e ndjekur (Hooghe dhe Marks, 2019, f. 115), e ngjashme me politikat e mëparshme. Plani i Rritjes për Ballkanin Perëndimor pritet të ketë efekte politike, duke e lidhur mbështetjen financiare me “Agjendat e Reformave… [që] lidhen me parimet themelore politike dhe të shtetit të së drejtës” (Emerson dhe Blockmans, 2025, f. 2). Edhe pse një strategji e tillë mund të mbështesë miratimin e normave që lidhen me shtetin e së drejtës dhe institucionet demokratike, efektet e saj do të mbeten të kufizuara.
Pa anëtarësimin e plotë si rezultat përfundimtar (Morina, 2025, f. 2), konvergjenca socio-ekonomike nuk do të mjaftojë për të siguruar qëndrueshmërinë e institucioneve demokratike me llogaridhënie politike. Politikat e BE-së që lidhen me tregun e saj të përbashkët mund t’i nxisin grupet vendase të interesit në Ballkanin Perëndimor të kërkojnë një administratë publike më efikase dhe profesionale, parashikueshmëri ligjore dhe zbatimin e praktikave bazë të shtetit të së drejtës. Megjithatë, qytetarët nuk do të jenë në gjendje t’i kërkojnë llogari ekzekutivit.
Në përgjithësi, nëse BE-ja dhe institucionet e saj heqin dorë nga ndërveprimi kryesisht me elitat qeverisëse, të cilësuara si aktorë kontrollues, dhe përfshijnë institucione politike më gjithëpërfshirëse, si parlamentin, partitë politike dhe agjencitë e administratës shtetërore, konvergjenca socio-ekonomike do të rrënjoset në institucione politike të qëndrueshme, demokratike dhe llogaridhënëse.
Largimi nga BE-ja: ndikimi autoritar i fuqive të jashtme
Në mungesë të një zgjerimi të suksesshëm të BE-së drejt Ballkanit Perëndimor, konkurrenca gjeopolitike ndërmjet BE-së dhe fuqive të jashtme, si Rusia, Kina apo aktorë të tjerë, mund të zhvendoset rrënjësisht në favor të këtyre të fundit. Për sa kohë që procesi i integrimit gradual mbetet i pamjaftueshëm për të arritur “integrimin politik” (Risse, 2005, f. 292) të Ballkanit Perëndimor në BE dhe grupimet pro-BE-së në shoqërinë civile nuk arrijnë t’i detyrojnë elitat politike t’i përshtatin normat dhe sjelljen e tyre me vlerat dhe praktikat e BE-së, vendet e Ballkanit Perëndimor do të largohen nga Bashkimi Evropian. Rajoni do të zhvillojë ose forcojë lidhjet ekonomike, politike dhe kulturore me fuqitë e jashtme joperëndimore.
Duke përfituar nga kriza financiare e vitit 2008 dhe lodhja nga zgjerimi, fuqitë e jashtme u ofruan vendeve të Ballkanit Perëndimor një rrugë alternative drejt rritjes ekonomike dhe modernizimit. Investimet ekonomike të fuqive të jashtme në Ballkanin Perëndimor cilësohen si “kapital gërryes” (Prelec, 2020). Elitat politike në pushtet lejojnë investime të kapitalit gërryes, të cilat, në fund, dobësojnë llogaridhënien politike dhe cenojnë rritjen e qëndrueshme ekonomike, duke shpërfillur interesin më të gjerë publik dhe praktikat e shtetit të së drejtës.
Në planin afatgjatë, nëse objektivi i përgjithshëm i zgjerimit të BE-së drejt Ballkanit Perëndimor venitet, rajoni do të mbetet i mbërthyer në një konkurrencë gjeopolitike të vazhdueshme dhe të pasigurt ndërmjet Bashkimit Evropian dhe fuqive të jashtme joperëndimore.
Ndarjet mes elitave dhe qytetarëve dhe zbehja e fuqisë transformuese të BE-së
Bashkimi Evropian mund të nxisë një proces të qëndrueshëm të shtetndërtimit në Ballkanin Perëndimor përmes instrumenteve novatore të politikës së zgjerimit të BE-së. Ky objektiv nënkupton institucione demokratike llogaridhënëse, qeverisje të mirë dhe praktika të shtetit të së drejtës (Kmezić, 2019). Megjithatë, fuqia transformuese e BE-së do të zbehet me kalimin e kohës nëse BE-ja nuk i shndërron parlamentet kombëtare të vendeve kandidate në arena të hartimit të politikave, llogaridhënies demokratike dhe bashkëpunimit politik.
Institucionet e BE-së, në bashkëpunim me parlamentet kombëtare dhe organizatat e shoqërisë civile, duhet të formulojnë dhe përhapin një veprim komunikues që mundëson dialogun shoqëror dhe pjesëmarrjen politike. Për rrjedhojë, procesi konkret i monitorimit, mekanizmat e vlerësimit sipas standardeve dhe veprimi komunikues mund t’i përgjigjen “të drejtës për demokraci” të shoqërive të Ballkanit Perëndimor, duke nxitur nga jashtë një proces të llogaridhënies politike në rajon.
Nëse politika e zgjerimit të BE-së karakterizohet nga kundërthënie dhe paqëndrueshmëri, hendeku ndërmjet qytetarëve dhe elitave qeverisëse do të zgjerohet. Për pasojë, një proces i tillë mund të cenojë perspektivën e anëtarësimit në BE të vendeve të Ballkanit Perëndimor dhe të forcojë më tej regjimet ekzistuese të autoritarizmit konkurrues. Në rastin më të mirë, BE-ja do të detyrohej t’i përgjigjej mobilizimit politik dhe shoqëror në favor të rikthimit të perspektivës së integrimit evropian të rajonit, me kusht që vetë qytetarët të mos i jenë dorëzuar ende dëshpërimit.
Rekomandime për politikat
Institucionet e Bashkimit Evropian duhet të kufizojnë ndikimin ekskluziv të ekzekutivit dhe ta shndërrojnë legjislativin në secilin vend kandidat në pikën qendrore të llogaridhënies politike dhe bashkëpunimit politik.
Një proces efikas dhe i qëndrueshëm i shtetndërtimit duhet të mbështetet në një administratë shtetërore efikase, në mekanizma institucionalë të llogaridhënies horizontale, si edhe në një gjyqësor autonom dhe të profesionalizuar.
Konvergjenca socio-ekonomike nuk mjafton nëse nuk mbështetet nga procese të llogaridhënies politike të nxitura nga jashtë, të cilat njohin rolin e rëndësishëm të grupimeve pro-BE-së dhe të shoqërisë civile.
Procesi i zgjerimit të BE-së drejt Ballkanit Perëndimor duhet të paraqitet si një mburojë ndaj konkurrencës gjeopolitike me fuqitë e tjera të jashtme, e cila cenon integrimin evropian si një projekt unik paqeje dhe si një sistem politik postkombëtar.
Duke ruajtur angazhimin e tij për anëtarësimin e plotë të vendeve kandidate si objektiv përfundimtar të politikës së zgjerimit, Bashkimi Evropian do të shmangë zgjerimin e mëtejshëm të hendekut ndërmjet qytetarëve dhe elitës politike, i cili mund të nxisë thellimin e regresit demokratik dhe sundimit autoritar në Ballkanin Perëndimor.
Referencat
Džankić, J., (2025). The geopolitics of democracy in the Western Balkans. In J. Džankić, B. Kotevska, L. Mokrá (Eds.), The Geo(politics) of democracy in wider Europe. (pp. 73-84). European University Institute.
Džihić, V., & Rauch, T. (2026). From fatigue to fragile momentum: EU enlargement in the Western Balkans under geopolitical pressure. (Report). Austrian Institute for International Affairs.
Emerson, M. & Blockmans, S. (2025). How to radically simplify and streamline the EU enlargement process. (Policy Brief). CEPS.
Hooghe, L., & Marks, G. (2019). Grand theories of European integration in the twenty-first century. Journal of European Public Policy, 26(8), 1113-1133.
Kmezić, M. (2019). EU rule of law conditionality: Democracy or ‘stabilocracy’ promotion in the Western Balkans? In J. Džankić, S. Keil, & M. Kmezić (Eds.), The Europeanization of the Western Balkans: A failure of EU conditionality? (pp. 87-109). Palgrave Macmillan.
Morina, E. (2025). Accelerate the Accessions: Why faster is better in EU enlargement policy. (Policy Brief). European Council on Foreign Relations.
Prelec, T. (2020). The vicious circle of corrosive capital, authoritarian tendencies, and state capture in the Western Balkans. Journal of Regional Security, 15(2), 167-198.
Risse, T. (2005). Neofunctionalism, European identity, and the puzzles of European integration. Journal of European Public Policy, 12(2), 291-309.
Vachudova, M.A. (2019). EU enlargement and state capture in the Western Balkans. In J. Džankić, S. Keil, & M. Kmezić (Eds.), The Europeanization of the Western Balkans: A failure of EU conditionality? (pp. 63-86). Palgrave Macmillan.
_________________
Ky artikull i Prof. Lleshit është pjesë e një projekti të zbatuar nga Instituti Shqiptar për Studime Ndërkombëtare (AIIS). Projekti mbështetet nga një grant i Open Society Institute – Sofia Foundation (OSIS), me mbështetjen e Open Society Foundations (OSFs).
