29 qershor 2026
Prej vitesh, debati mbi zgjerimin e Bashkimit Evropian është dominuar nga kostot e supozuara të pranimit të anëtarëve të rinj: kompleksiteti institucional, barrat financiare, kundërshtimi politik dhe sfidat e integrimit të vendeve që ende po kalojnë reforma demokratike dhe të sundimit të ligjit. Megjithatë, në qarqet evropiane të politikëbërjes po fiton gjithnjë e më shumë terren një pyetje më strategjike: cila është kostoja e moszgjerimit?
Kjo ishte tema qendrore e një konference të organizuar në Bruksel nga Instituti Shqiptar për Studime Ndërkombëtare, AIIS, e cila shënoi përmbylljen e projektit të tij afatgjatë, “Mission Possible: Enlargement and Restoring the Union’s Credibility and Global Influence” (Misioni i mundshëm: Zgjerimi dhe rikthimi i besueshmërisë dhe ndikimit global të Bashkimit). Projekti, i zbatuar me mbështetjen e Open Society Institute dhe Open Society Foundations në kuadër të programit “Next Mile”, synonte ta zhvendoste fokusin nga debati tradicional mbi kostot e zgjerimit drejt kostove strategjike, politike dhe të sigurisë që sjell moszgjerimi.
I zhvilluar në mjediset e Misionit të Shqipërisë pranë Bashkimit Evropian, aktiviteti mblodhi diplomatë, ekspertë, përfaqësues dhe këshilltarë të COELA-s, zyrtarë nga misionet e vendeve kandidate në Bruksel, si dhe analistë nga qendra të njohura kërkimore evropiane. Edhe vetë vendi ku u zhvillua konferenca kishte një peshë simbolike. Misioni i Shqipërisë pranë BE-së pritet të zhvendoset së shpejti në një hapësirë më të madhe dhe shumëfunksionale, duke reflektuar angazhimin në rritje të vendit si një nga shtetet që po përparojnë më shpejt në negociatat e anëtarësimit.
Pjesëmarrësit u përshëndetën nga Sh.S. Albana Dautllari, drejtuese e Misionit të Shqipërisë pranë BE-së, e cila theksoi nevojën për një bashkëpunim më të fortë ndërmjet diplomatëve dhe ekspertëve në argumentimin e çështjes së zgjerimit. Ajo nënvizoi se narrativat e besueshme, të sakta dhe tërheqëse janë thelbësore për formësimin e opinionit publik, si në vendet kandidate, ashtu edhe në shtetet anëtare të BE-së.
Diskutimi nxori në pah se zgjerimi nuk duhet të shihet më vetëm si një politikë e projektuar për të transformuar vendet aspirante. Ai përbën gjithashtu një investim strategjik në sigurinë, qëndrueshmërinë, prosperitetin dhe besueshmërinë globale të vetë Bashkimit Evropian. Në një mjedis gjeopolitik të karakterizuar nga lufta në Ukrainë, konkurrenca në rritje ndërmjet fuqive të mëdha dhe paqëndrueshmëria gjithnjë e më e madhe në fqinjësinë e Evropës, mbajtja e Ballkanit Perëndimor në një gjendje të zgjatur pasigurie nuk është një zgjedhje neutrale. Ajo krijon dobësi që mund të shfrytëzohen nga aktorë të tjerë.
Në fjalën e tij hyrëse, kryetari i AIIS-it, Dr. Albert Rakipi, u përqendrua në tri dimensione kyçe të debatit mbi zgjerimin: nevojën për forcimin e përgjegjësisë dhe angazhimit vendor ndaj reformave në Ballkanin Perëndimor, rëndësinë e kapërcimit të pritshmërive të mitizuara rreth evropianizimit dhe vlerën strategjike të zgjerimit për vetë Bashkimin Evropian.
Rakipi argumentoi se mbështetja publike për anëtarësimin në BE, megjithëse jashtëzakonisht e lartë në Shqipëri dhe në rajon, nuk përkthehet automatikisht në një kuptim demokratik apo në marrjen e përgjegjësisë për procesin e anëtarësimit.
“Integrimi në BE nuk është një zgjidhje magjike që thjesht mund të vijë nga Brukseli”, tha ai. “Ai është një proces transformimi shoqëror, ekonomik, institucional dhe politik.”
Sipas Rakipit, fuqia e vërtetë transformuese e zgjerimit nuk qëndron vetëm te akti përfundimtar i anëtarësimit, por te procesi që çon drejt tij.
“Nuk është vetëm anëtarësimi në BE ai që transformon vendet dhe shoqëritë tona”, tha ai. “Ajo që i transformon është vetë procesi: ndërtimi i një shteti funksional, i një ekonomie më të fortë, i standardeve më të larta, i sundimit të ligjit, i institucioneve llogaridhënëse dhe i kapacitetit për t’u ofruar qytetarëve shërbimet publike bazë.”
Rakipi e vendosi gjithashtu zgjerimin në një kontekst më të gjerë kulturor dhe gjeopolitik. Ai vuri në dukje se, në përfytyrimin e shumë shoqërive ballkanike, Evropa shpesh shfaqet si diçka e largët dhe pothuajse e paarritshme.
“Evropa si mit do të vazhdojë të ekzistojë”, tha Albert Rakipi. “Dhe, si çdo mit, ajo është në njëfarë mënyre e paarritshme. Por Evropa si realitet është e mundur.”
Sipas tij, ky dallim është thelbësor për të kuptuar sfidën e sotme të zgjerimit. Çështja nuk është nëse Ballkani Perëndimor i përket Evropës në aspektin gjeografik apo historik, por nëse shtetet, institucionet dhe shoqëritë e tij mund të transformohen në realitete evropiane funksionale.
“Pyetja e vërtetë është kjo: si ta bëjmë fshatin shqiptar, fshatin serb, fshatin maqedonas, fshatin kosovar dhe fshatin gjeorgjian fshatra evropianë?”, tha Rakipi.
Profesor Sokol Lleshi nga New York University Tirana analizoi pasojat e mundshme për Ballkanin Perëndimor nëse procesi i integrimit ngec ose dështon. Ai trajtoi rreziqet në disa dimensione, përfshirë sigurinë, zhvillimin ekonomik, qeverisjen dhe sundimin e ligjit. Sipas tij, një proces anëtarësimi i zgjatur ose i dështuar do të dobësonte stimujt për reforma, do të thellonte zhgënjimin e publikut dhe do ta linte rajonin më të ekspozuar ndaj paqëndrueshmërisë dhe ndikimeve të jashtme.
Marta Szpala nga Polish Academy of Sciences e u përqendrua te kostot që moszgjerimi sjell për vetë Bashkimin Evropian. Ajo argumentoi se BE-ja tashmë po paguan një çmim për mbajtjen e Ballkanit Perëndimor në një gjendje të zgjatur pasigurie. Pa një perspektivë të besueshme zgjerimi, Bashkimi duhet të investojë në masa shtesë sigurie, ndërkohë që përballet me dobësi gjeopolitike në rritje në fqinjësinë e tij të drejtpërdrejtë.
Aktiviteti bashkoi gjithashtu tri perspektiva të ndërlidhura: kostot e moszgjerimit për Ballkanin Perëndimor, për vendet e ish-Treshes së Asociuar dhe për Bashkimin Evropian. Kjo qasje më e gjerë pasqyroi ndryshimin e mënyrës se si kuptohet zgjerimi: si një çështje strategjike mbarëevropiane dhe jo si një politikë e ngushtë rajonale.
Rakipi nënvizoi se, nga këndvështrimi i sigurisë dhe gjeopolitikës, Ballkani Perëndimor nuk duhet të shihet më kryesisht si një problem për Evropën, por si një partner i mundshëm.
“Për një kohë të gjatë, Evropa e shihte Ballkanin kryesisht si një shqetësim sigurie. Ky ekuacion nuk është më i vlefshëm. Nga këndvështrimi i sigurisë dhe gjeopolitikës, Ballkani duhet të shihet tashmë si një partner në fushën e sigurisë.”
Mesazhi qendror që doli nga diskutimi në Bruksel ishte i qartë: zgjerimi mbetet një nga politikat më të suksesshme të Bashkimit Evropian, por besueshmëria e tij varet nga aftësia për të dhënë rezultate. Për vendet kandidate, procesi i anëtarësimit mbetet një pikëmbështetje vendimtare për transformimin demokratik, reformat në sundimin e ligjit dhe modernizimin institucional. Për BE-në, zgjerimi lidhet gjithnjë e më shumë me aftësinë për të projektuar fuqi, me stabilitetin rajonal dhe me kapacitetin e saj për të vepruar si një aktor gjeopolitik i besueshëm.
Kostoja e moszgjerimit, për rrjedhojë, nuk është abstrakte. Ajo mund të matet në dobësimin e vrullit të reformave, rënien e besimit, boshllëqet në siguri, regresin demokratik dhe humbjen e ndikimit evropian në një rajon me rëndësi strategjike.
Siç u shpreh Rakipi: “Zgjerimi nuk është një favor që u bëhet vendeve kandidate. Ai është një investim strategjik në stabilitetin, sigurinë dhe besueshmërinë e vetë Evropës.”
Pyetja, për rrjedhojë, nuk është më vetëm nëse Ballkani Perëndimor është gati për Bashkimin Evropian. Ajo është gjithashtu nëse Bashkimi Evropian është i gatshëm të pranojë se siguria, ndikimi dhe besueshmëria e tij në të ardhmen varen nga përmbyllja e procesit të zgjerimit.
