Fitorja ndaj Aleksandar Vučić-it në Serbi ka ngjallur një valë entuziazmi. Për të ndërtuar një shtet vërtet demokratik, lëvizja që rrëzoi ish-presidentin duhet të nxjerrë mësime nga gabimet e së kaluarës.
Nga Ivan Vejvoda
Liria, çlirimi dhe lehtësimi ishin fjalët që dëgjoheshin më shpesh ndërsa qytetarët serbë festonin fitoren dërrmuese të Listës Studentore ndaj koalicionit qeverisës të ish-presidentit Aleksandar Vučić.
Ndjenja e çlirimit ishte e prekshme pas zgjedhjeve të parakohshme të 25 tetorit 2026. Gjatë katërmbëdhjetë viteve të fundit, kushtetuta e vendit ishte uzurpuar, ndarja e pushteteve ishte asgjësuar dhe mekanizmat e kontrollit e të ekuilibrit ndërmjet institucioneve ishin shkatërruar. Pushteti ishte përqendruar në duart e një njeriu të vetëm, mediat ishin vënë nën kontroll dhe korrupsioni kishte lulëzuar. Kishte ardhur momenti për të thënë: mjaft është mjaft.
Lëvizja qytetare që mposhti Vučić-in dhe Partinë e tij Përparimtare Serbe zgjati plot dy vjet. Ajo nuk u tërhoq asnjëherë, nuk e humbi vrullin dhe, me kalimin e muajve, u bë gjithnjë e më e strukturuar dhe më e organizuar. Lëvizja lindi si reagim ndaj shembjes së një strehe në stacionin hekurudhor të saporikonstruktuar në qytetin e Novi Sadit, më 1 nëntor 2024, ku humbën jetën gjashtëmbëdhjetë persona. Studentët u ngritën në protesta kundër asaj që e konsideronin korrupsion skandaloz dhe të pakontrolluar, i cili kishte çuar në këtë tragjedi, duke kërkuar transparencë të plotë dhe vënien përpara përgjegjësisë të fajtorëve. Ata organizuan tubime që mblodhën deri në 200 mijë njerëz. Kështu, protesta u shndërrua në një lëvizje të mirëfilltë mbarëkombëtare.
Ajo që i zemëroi jashtëzakonisht qytetarët ishte fakti se kërkesa e tyre fillestare dhe themelore për transparencë lidhur me procesin e rikonstruksionit të stacionit nuk u përmbush kurrë. Dy vjet më vonë, askush nuk ishte dënuar, pavarësisht një raporti të pavarur tronditës, i cili evidentonte një zinxhir shkeljesh, abuzimesh dhe korrupsioni që arrinte deri në zyrën e presidentit.
Për vite të tëra, qytetarët kishin jetuar në një shtet të kapur, ku përballeshin çdo ditë me korrupsionin, nepotizmin dhe klientelizmin. Në njërin ekstrem, prindërit nuk mund t’i regjistronin fëmijët në kopsht nëse nuk ishin anëtarë të partisë në pushtet; në ekstremin tjetër, një mafie e ndërtimit pastronte shuma kolosale parash.
Kryengritja studentore e çliroi shoqërinë serbe në tërësi nga frika për të ngritur zërin. Për herë të parë, lëvizja protestuese përfshiu të gjithë Serbinë, me marshime në mbarë vendin. Veçanërisht domethënës ishte fakti se studentët udhëtuan me biçikleta deri në Strasburg dhe organizuan një vrapim stafetë deri në Bruksel, duke treguar qartë se ku e shihnin përkatësinë e tanishme dhe të ardhshme të vendit të tyre.
Atëherë, përse në tubimet e tyre nuk kishte flamuj të Bashkimit Evropian?
Përgjigjja është shumë e thjeshtë. Protestuesit kishin parë udhëheqës evropianë që vizitonin Serbinë për të mbështetur qeverinë, pa ngritur asnjëherë publikisht shqetësime për regresin e dukshëm demokratik. Prandaj, vendimi ishte i qartë: Ne do ta rregullojmë vetë shtëpinë tonë, do të rikthejmë shtetin e së drejtës dhe demokracinë dhe do ta çrrënjosim korrupsionin. Nuk kemi nevojë për ndihmë nga jashtë.
Dhe ata iu përmbajtën me rigorozitet këtij vendimi. Vetëm në pranverën e vitit 2025 erdhi sinjali i parë publik nga Komisionerja Evropiane për Zgjerimin, Marta Kos, e cila deklaroi se Bashkimi Evropian mbështeste kërkesat e studentëve.
Përse ishte i mundur ky përmbysim paqësor i pushtetit?
Unë do ta quaja këtë efekti i Evropës: njerëzit kërkojnë thjesht një nivel dinjiteti, ndershmërie dhe qytetarie në jetën e tyre të përditshme. Ata janë të qëndrueshëm dhe mund të durojnë për njëfarë kohe një shoqëri të pacivilizuar, të korruptuar dhe të mbështetur mbi marrëdhënie patronazhi. Por vjen një moment kur arrihet kufiri i durimit dhe diçka shkakton zgjimin, duke nxitur kërkesën për drejtësi dhe liri. Në Serbi, tragjedia e Novi Sadit u bë shkëndija që ndezi një lëvizje dhe krijoi bindjen e palëkundur se regjimi mund të mposhtej, edhe në kushtet e zgjedhjeve që nuk ishin as të lira dhe as të ndershme.
Lëvizja studentore dhe qytetare këmbënguli me vendosmëri se zgjedhjet ishin e vetmja rrugë përpara.
Shumë vëzhgues vendas dhe të huaj ishin skeptikë ndaj këtij eksperimenti të demokracisë së drejtpërdrejtë dhe deliberative. Pa udhëheqës të përcaktuar, lëvizja u organizua në mënyrë horizontale, përmes mbledhjeve plenare që shpesh zgjatnin me orë të tëra. Ajo u tregua krijuese, novatore dhe e veçantë në kërkimin e një rruge për të dalë nga autokracia. Duke respektuar dallimet në mendime, duke zhvilluar diskutime sipas parimeve të debatit parlamentar dhe duke zbatuar një proces të hollësishëm verifikimi e përzgjedhjeje, lëvizja paraqiti një listë prej 250 kandidatësh.
Ishte diçka e paprecedentë. Një eksperiment demokratik i ndërtuar nga poshtë-lart, që tashmë ka prodhuar një rezultat të jashtëzakonshëm zgjedhor. Pa dyshim, ai do të bëhet objekt studimesh të shumta në të ardhmen.
Humbja vendimtare e ish-kryeministrit hungarez Viktor Orbán, një aleat i ngushtë i Vučić-it, ishte një moment kyç. Serbët panë se ishte e mundur të rrëzohej një udhëheqës autoritar, një njeri i fortë i pushtetit dhe mjeshtër i manipulimit të opinionit publik. Kjo i inkurajoi të vazhdonin përpjekjet, duke u dhënë një shembull të qartë se një regjim autoritar i ardhur në pushtet përmes zgjedhjeve mund të mposhtej.
Kalimi i shpejtë dhe paqësor i pushtetit në Budapest ishte një tjetër sinjal inkurajues. Ai tregoi se, nëse fitorja e tyre në Serbi do të ishte mjaftueshëm bindëse, e njëjta gjë mund të ndodhte edhe atje.
Dhe pikërisht kështu ndodhi. Me një diferencë prej më shumë se dhjetë pikësh përqindjeje në rezultatet e votimit, Vučić e pranoi humbjen, njësoj si aleati i tij hungarez.
Prandaj, sipas meje, në këtë pjesë të Evropës, regjime të këtij lloji kanë një afat skadence. Slobodan Milošević qëndroi në pushtet dymbëdhjetë vjet pas rënies së komunizmit, Viktor Orbán gjashtëmbëdhjetë vjet dhe Aleksandar Vučić katërmbëdhjetë vjet.
Ajo që u provua në Serbi është se ndryshimi i regjimit nga poshtë-lart është i mundur. Duke parë se një fitore dërrmuese e Listës Studentore ishte e pashmangshme, ish-presidenti e pranoi humbjen, ndonëse shumëkush mendonte se Vučić do t’i rezistonte largimit nga pushteti, ndoshta edhe me dhunë.
Ky brez studentësh lindi në kohën kur prindërit e tyre e mposhtën Milošević-in përmes votës dhe nisën rrugën e mundimshme drejt konsolidimit të demokracisë. Pas hapave të parë në këtë drejtim, në vitin 2012 erdhi në pushtet Partia Përparimtare Serbe. Gjatë viteve që pasuan, ajo e përmbysi këtë kurs dhe ne u gjendëm sërish në një shtet të kapur dhe autokratik.
Brezi i ri është plotësisht i vetëdijshëm për mangësitë dhe dështimet e asaj përpjekjeje të parë për konsolidimin demokratik dhe tani është i gatshëm për një fillim të ri: një Serbi demokratike dhe evropiane.
Vendi do të ketë nevojë për mbështetjen dhe solidaritetin e Bashkimit Evropian dhe të shteteve të tij kryesore anëtare. Sapo qeveria e re të marrë detyrën dhe të nisë me vendosmëri rivendosjen e shtetit të së drejtës, të drejtave të njeriut, lirisë së vërtetë të medias dhe vlerave themelore, udhëheqësit evropianë duhet t’i përmbushin premtimet e tyre për mbështetje dhe ta riangazhojnë Serbinë në procesin e zgjerimit.
Lista Studentore e ka përcaktuar qartë përparësinë e saj: vendosjen e rregullit demokratik dhe kushtetues në shtëpinë tonë.
Brukseli do të bënte mirë ta ruante dinamikën e zgjerimit, sepse zhvillimet pozitive kanë fuqinë të përhapen edhe përtej kufijve.
________________
Ivan Vejvoda eshte bashkethemelues I inisiatives e ardhmja e Europes.
Ky artikull u botua fillimisht në anglisht nga Carnegie Europe më 27 tetor 2026.
